व्यावसायिक जगतमा एउटा निकै पुरानो तर मर्मस्पर्शी भनाइ छ: “Sales is vanity, Profit is sanity, but Cash is reality” अर्थात्, बिक्रीले अहङ्कार बढाउँछ, नाफाले मानसिक सन्तुष्टि दिन्छ, तर नगदले मात्र वास्तविकताको धरातलमा संस्थालाई टिकाउँछ। सुन्दा अलि विरोधाभासपूर्ण लागे तापनि, वित्तीय इतिहासमा यस्ता धेरै उदाहरणहरू छन् जहाँ करोडौँको मुनाफा कमाइरहेका कम्पनीहरू एकाएक ‘दामासाही’ (Insolvency) मा परेका छन्।
एक चार्टर्ड एकाउन्टेन्टको दृष्टिमा, कुनै पनि संस्थाको वित्तीय विवरण (Financial Statements) ले दुईवटा फरक कथा भनिरहेको हुन्छ। एउटा कथा ‘नाफा-नोक्सान हिसाब’ (Profit and Loss Account) ले भन्छ, जसले संस्थाको कार्यक्षमता र कुशलता देखाउँछ। अर्को कथा ‘नगद प्रवाह विवरण’ (Cash Flow Statement) ले भन्छ, जसले संस्थाको जीवनशक्ति अर्थात् ‘तरलता’ (Liquidity) को अवस्था चित्रण गर्छ। यी दुईबीचको तालमेल बिग्रिनासाथ संस्थाको पतन सुरु हुन्छ। नाफा र नगद प्रवाहबीचको भिन्नता बुझ्न नसक्नु नै आधुनिक व्यवसायको सबैभन्दा ठूलो त्रासदी हो। यस लेखले मुनाफामा रहेका संस्थाहरू असफल हुनुका ती सूक्ष्म र प्राविधिक कारणहरूको चिरफार गर्नेछ, जुन साधारण ब्यालेन्स सिटको अध्ययनबाट मात्र थाहा पाउन कठिन हुन्छ।
उपार्जन लेखाविधिको ‘मिराज’ (The Illusion of Accrual Accounting): आधुनिक लेखा प्रणाली ‘उपार्जन’ (Accrual) सिद्धान्तमा आधारित छ। यसको अर्थ हुन्छ; आय (Revenue) त्यही बेला रेकर्ड हुन्छ जब सामान वा सेवाको हस्तान्तरण हुन्छ, चाहे त्यसको भुक्तानी प्राप्त होस् वा नहोस्। यसले गर्दा एउटा ठूलो समस्या उत्पन्न हुन्छ। मानौँ, एउटा कम्पनीले १० करोडको सामान उधारोमा बेच्यो। उसको लागत ७ करोड थियो। लेखाको किताबले ३ करोड ‘नाफा’ देखायो। तर, वास्तविकता के हो भने कम्पनीको बैंक खाताबाट ७ करोड बाहिरिइसकेको छ र भित्रिएको रकम शून्य छ। यदि ग्राहकले ६ महिनासम्म पैसा तिरेन भने, कम्पनीले कर्मचारीको तलब र सरकारी कर कहाँबाट तिर्ने? नाफा त छ, तर त्यो ‘कागजी’ मात्र हो। जबसम्म नाफा नगदमा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म त्यसले संस्थाको कुनै पनि दायित्व पूरा गर्न सक्दैन।
ओभरट्रेडिङ: वृद्धिको भष्मासुर (Overtrading : The Explosion of Success): धेरै उद्यमीहरू आफ्नो व्यापार तीव्र गतिमा विस्तार गर्न चाहन्छन्। माग बढ्नु राम्रो हो, तर क्षमताभन्दा बढी व्यापार गर्नु आत्मघाती हुन सक्छ। जब व्यापार बढ्छ, त्यसका लागि थप ‘कार्यशील पुँजी’ (Working Capital) चाहिन्छ। धेरै अर्डरहरू पूरा गर्न धेरै कच्चा पदार्थ किन्नुपर्छ र धेरै श्रमिक राख्नुपर्छ। यी सबैका लागि तत्कालै नगद खर्च गर्नुपर्छ। यदि कम्पनीसँग पर्याप्त नगद सञ्चिति छैन र उसले केवल भावी बिक्रीबाट आउने पैसाको भरमा मात्र विस्तार गरिरहेको छ भने, कम्पनीको ‘नगद चक्र’ चुँडिन्छ। नाफा त बढ्दै जान्छ, तर बैंक ब्यालेन्स रित्तिँदै जान्छ। यसलाई वित्तीय शब्दावलीमा ‘Growth Trap’ भनिन्छ, जहाँ कम्पनी आफ्नै सफलताको बोझले किचिएर मर्छ। अन्ततः, एउटा सानो अवरोधले पनि पूरै सञ्चालन ठप्प पारिदिन्छ।
कार्यशील पुँजीको कुचक्र (Working Capital Deadlock): कार्यशील पुँजी व्यवस्थापन नै कुनै पनि व्यवसायको मुटु हो। यसलाई “नगद रूपान्तरण चक्र” (Cash Conversion Cycle – CCC) भनिन्छ। यसले कच्चा पदार्थ किन्न खर्च गरिएको १ रुपैयाँ कति दिनपछि पुनः नगदको रूपमा फिर्ता आउँछ भन्ने देखाउँछ।
Inventory Days: सामान गोदाममा कति दिन बस्छ ?
Receivable Days: सामान बेचेपछि ग्राहकबाट पैसा उठ्न कति दिन लाग्छ ?
Payable Days: आफूले सामान किनेका सप्लायरलाई पैसा तिर्न कति दिन पाइन्छ ?
नेपाल जस्तो बजारमा, जहाँ उधारो संस्कृति हाबी छ, सामान बेच्न सजिलो छ तर पैसा उठाउन निकै गाह्रो। यदि कम्पनीको पैसा बजारमा धेरै समयसम्म फस्यो (High Receivables) र सप्लायरलाई तुरुन्तै तिर्नुपर्ने भयो भने, बीचको खाडललाई नगदले पुर्नुपर्छ। धेरै कम्पनीहरूले आफ्नो नगदलाई ‘डेड इन्भेन्टरी’ (नबिकेको सामान) मा फसाउँछन्। नाफाको हिसाबमा यो स्टकलाई ‘सम्पत्ति’ मानिन्छ, तर व्यवहारमा यो पैसा गोदाममा थुनिएर बसेको हुन्छ।
अदृश्य खर्च: ऋणको साँवा र पुँजीगत खर्च: धेरै व्यवसायीहरू ‘नाफा’ लाई नै आफ्नो खर्च गर्ने क्षमता मान्छन्, जुन एउटा ठूलो भ्रम हो। नाफा-नोक्सान हिसाबमा ऋणको ब्याज (Interest) लाई मात्र खर्च देखाइन्छ। तर, बैंकलाई बुझाउनुपर्ने साँवा (Principal) को ठूलो हिस्सा नाफाबाट घटाइएको हुँदैन। त्यस्तै, मेसिनरी खरिद, भवन निर्माण वा प्रविधिमा गरिने ठूलो लगानी (Capital Expenditure) लाई एकैपटक खर्च देखाइँदैन, बरु वर्षौँसम्म ‘ह्रासकट्टी’ (Depreciation) को रूपमा देखाइन्छ। यसको अर्थ, कम्पनीको नाफा १ करोड देखिए पनि उसले मेसिन किन्न र ऋणको साँवा तिर्न १.५ करोड खर्च गरिसकेको हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा संस्था ‘नगद ऋणात्मक’ (Negative Cash Flow) हुन्छ, जबकि कागजमा ऊ नाफामा देखिन्छ।
विन्डो ड्रेसिङ र सिर्जनशील लेखाविधि (Window Dressing): कहिलेकाहीँ व्यवस्थापनले लगानीकर्ता र बैंकहरूलाई आकर्षित गर्न ‘सिर्जनशील लेखाविधि’ (Creative Accounting) को सहारा लिन्छ। खराब भइसकेका ऋणहरूलाई (Bad Debts) बेलैमा ‘राइट अफ’ नगर्ने, स्टकको मूल्याङ्कन बढाएर देखाउने वा केही खर्चहरूलाई पुँजीकरण (Capitalize) गरेर नाफा उच्च देखाउने गरिन्छ। यस्ता कम्पनीहरूलाई ‘Zombie Companies’ भनिन्छ; जो कागजमा त जीवित र नाफामा देखिन्छन्, तर वास्तवमा उनीहरू केवल ब्याज तिर्न मात्र समर्थ हुन्छन्। एउटा सानो आर्थिक झट्काले यस्ता संस्थाहरूको पोल खुल्छ र उनीहरू कोल्याप्स हुन्छन्।
कर र लाभांशको दोहोरो मार (Tax and Dividend Pressure) : यो एउटा यस्तो पाटो हो जसमा धेरै व्यवसायीहरू फस्छन्। जब कम्पनीले कागजमा ‘नाफा’ देखाउँछ, तब सरकारलाई आयकर (Income Tax) तिर्नुपर्ने दायित्व सिर्जना हुन्छ। कर सधैं नगदमा तिर्नुपर्छ। यदि नाफा उधारो बिक्रीबाट आएको हो भने, कम्पनीसँग कर तिर्ने पैसा हुँदैन।
त्यस्तै, सेयरधनीहरूले नाफा देखेर लाभांश (Dividend) को माग गर्छन्। यदि कम्पनीले ‘कागजी नाफा’ को आधारमा नगद लाभांश वितरण गर्यो भने, उसको सञ्चालन पुँजी रित्तिन्छ। धेरै नाफामूलक कम्पनीहरू कर र लाभांश तिर्नका लागि पुनः ऋण लिन बाध्य हुन्छन्, जसले उनीहरूलाई ‘Debt Trap’ मा धकेल्छ।
नेपालको वर्तमान आर्थिक परिदृश्य र चुनौतीहरू: नेपालका सन्दर्भमा पछिल्ला वर्षहरूमा देखिएको ‘तरलता संकट’ (Liquidity Crunch) ले धेरै नाफामूलक व्यापारहरूलाई संकटमा पारेको छ।
नीतिगत कडाइ: राष्ट्र बैंकको कसिलो मौद्रिक नीतिले गर्दा बैंकहरूले सजिलै वर्किङ क्यापिटल ऋण दिँदैनन्।
ब्याजदरको जोखिम: अस्थिर ब्याजदरले गर्दा प्रक्षेपण गरिएको नाफा ब्याज तिर्नमै सकिन्छ।
सरकारी भुक्तानीमा ढिलाइ: विशेष गरी निर्माण क्षेत्रमा काम गर्ने कम्पनीहरूले काम सम्पन्न गरिसक्दा पनि सरकारबाट समयमा भुक्तानी पाउँदैनन्। राजस्व रेकर्ड भएर कर तिर्नुपर्ने बेला भइसक्दा पनि हातमा नगद हुँदैन।
कालासूची (Blacklisting) को डर: नगद प्रवाह बिग्रिएर चेक बाउन्स वा किस्ता ढिला भएमा ‘कर्जा सूचना केन्द्र’ ले कालासूचीमा राख्न सक्छ, जसले गर्दा थप ऋण लिने ढोका बन्द हुन्छ र व्यवसाय कोल्याप्स हुन्छ।
मनोवैज्ञानिक कारक: अति-आत्मविश्वास (The Behavioral Bias): व्यवसायको पतनमा सञ्चालकहरूको ‘अति-आत्मविश्वास’ (Over-confidence) ले पनि भूमिका खेल्छ। जब व्यवसायले नाफा कमाउन थाल्छ, सञ्चालकहरूमा एक प्रकारको ‘अति-आत्मविश्वास’ पलाउँछ। उनीहरूले नाफालाई ‘रिअलाइजेशन’ (नगदमा परिणत) हुनुभन्दा पहिले नै खर्च गर्ने योजना बनाउँछन्। विलासी गाडी, महँगो कर्पोरेट कार्यालय र अनावश्यक कर्मचारी भर्तीले फिक्स्ड लागत बढाउँछ। तर जब बजारमा सानो मन्दी आउँछ, ती स्थिर खर्चहरूले कम्पनीको घाँटी निमोठ्न थाल्छन्। वित्तीय अनुशासनको अभावमा ‘Personal Fund’ र ‘Business Fund’ मिसाउँदा पनि नगदको संकट पैदा हुन्छ।
कसरी बच्ने ?
चार्टर्ड एकाउन्टेन्टको रणनीतिक सुझावहरू : कुनै पनि संस्थालाई टाट पल्टिनबाट जोगाउन निम्न ५ वटा वित्तीय सुत्रहरू पालना गर्नु अनिवार्य छ:
१. नगद प्रवाहलाई प्राथमिकता (Focus on Free Cash Flow): नाफा भन्दा पनि ‘फ्री क्यास फ्लो’ (FCF) लाई मुख्य वित्तीय सूचक मान्नुहोस्। यदि सञ्चालनबाट आएको नगद (CFO) नाफा भन्दा कम छ भने, सम्झनुहोस् तपाईंको व्यवसाय जोखिममा छ।
२. क्रेडिट कन्ट्रोल र ‘एजिङ रिपोर्ट’ (Aging Analysis): उधारोमा सामान बेच्नु मात्र ठूलो कुरा होइन, पैसा उठाउनु वास्तविक व्यापार हो। कुन ग्राहकले कति दिनदेखि पैसा तिरेको छैन, त्यसको सूक्ष्म अनुगमन गर्नुहोस्।
३. आपतकालीन नगद सञ्चिति (Liquidity Buffer): कम्पनीसँग कम्तीमा ६ महिनाको सञ्चालन खर्च (Operating Expenses) धान्न सक्ने गरी ‘लिक्विड फण्ड’ सधैं हुनुपर्छ।
४. वास्तविक नाफाको वितरण: केवल ‘लेखाको नाफा’ हेरेर लाभांश वा नयाँ लगानीको निर्णय नगर्नुहोस्। हातमा नगद कति छ, त्यसको आधारमा मात्र वितरण गर्नुहोस्।
५. वित्तीय साक्षरता र सुशासन: सञ्चालकहरूले ब्यालेन्स सिटका अंकहरू पढ्न जान्नुपर्छ। ‘Personal Fund’ र ‘Business Fund’ लाई पूर्णतया अलग राख्नुहोस् र नियमित रूपमा ‘Internal Audit’ को व्यवस्था गर्नुहोस्।
अन्त्यमा, व्यवसाय एउटा लामो दौड जस्तै हो। नाफा यसको ‘स्कोर कार्ड’ हो भने नगद यसको ‘अक्सिजन’। स्कोरकार्डमा तपाईं जतिसुकै अगाडि हुनुभए पनि, यदि अक्सिजन सकियो भने तपाईं दौड पूरा गर्न सक्नुहुन्न। त्यसैले, “नाफा कमाउनुस्, तर नगद जोगाउनुस्।”
एउटा सफल उद्यमी र व्यवस्थापकले जहिले पनि नाफाको ग्राफ मात्र होइन, बैंकको ब्यालेन्स र बजारको उधारोको अवस्थालाई पनि सँगसँगै व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सम्झनुहोस्, बजारले तपाईंको नाफालाई होइन, तपाईंको भुक्तानी गर्ने क्षमता (Solvency) लाई सम्मान गर्छ। “मुनाफा मुकुट हो भने, नगद त्यसको प्राण हो।” मुकुट जतिसुकै भव्य भए पनि प्राण विनाको शरीरको कुनै अर्थ रहँदैन।
लेखक बारे:
(लेखक चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट हुन् जसलाई आर्थिक, कर प्रणाली, नीति–निर्माण र संस्थागत सुशासनमा गहिरो ज्ञान र अनुभव छ । व्यावसायिक जीवनसँगै, उहाँले राष्ट्रिय महत्वका विषय, सामाजिक चुनौती, तथा दीर्घकालीन विकासका मुद्दाहरूमा तथ्य–आधारित विश्लेषणात्मक लेखहरू लेख्ने गर्दै आउनुभएको छ । उहाँका लेखहरूमा स्पष्ट दृष्टिकोण, तथ्याङ्कको सशक्त प्रयोग, र समाधान–केन्द्रित दृष्टिकोण देखिन्छ, जसले पाठकलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र सचेत हुन प्रेरित गर्दछ । सम्पर्कः catej.dixit@gmail.com)
