नेपालगन्ज । केही वर्षअघिसम्म नेपालगन्जमा स्पा व्यवसाय खासै देखिँदैनथ्यो। सीमित होटल तथा पर्यटकीय क्षेत्रमा सञ्चालन हुने स्पा अहिले शहरका विभिन्न टोल र बजार क्षेत्रमा फैलिएका छन्। मुख्य सडकदेखि भित्री गल्लीसम्म स्पाका बोर्ड देखिन थालेका छन्। कतिपय क्षेत्रमा त एउटै भवनमा वा आसपासका सटरमा एकपछि अर्को स्पा सञ्चालनमा छन्।
स्पाको संख्या बढ्दै गए पनि त्यसअनुसार यसको व्यवस्थित नियमन, मापदण्ड र अनुगमन भने देखिँदैन। कुन स्पाले के–कस्ता सेवा दिइरहेको छ, आवश्यक पूर्वाधार तथा जनशक्ति पूरा गरेको छ कि छैन, सरसफाइ र स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्ड पालना गरेको छ कि छैन भन्ने विषयमा नियमित अनुगमन हुन नसकेको अवस्था छ।
स्पा एसोसिएसन नेपालका अध्यक्ष एवं ट्र्याङ्क्विलिटी स्पाका सीईओ सुरेश पुरीका अनुसार नेपालमा स्पा व्यवसाय विस्तार भइरहे पनि प्रभावकारी नियमन र मापदण्ड कार्यान्वयन चुनौतीपूर्ण बनेको कुरा अनलाइन संचारमाध्यम ‘शिलापत्र’संगकाे संवादमा बताउनुभयो ।
पुरीका अनुसार केही वर्षअघिसम्म स्पाका अधिकांश ग्राहक विदेशी पर्यटक हुने गरेका थिए। अहिले भने नेपाली ग्राहकको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको छ। आयस्तरमा आएको परिवर्तन, विदेश भ्रमणबाट प्राप्त अनुभव तथा स्वास्थ्य र व्यक्तिगत हेरचाहप्रतिको बढ्दो सचेतनाले नेपालीमा स्पाप्रतिको आकर्षण बढाएको उनको भनाइ छ।
‘१०–१५ वर्षअगाडिसम्म मेजोरिटी हाम्रा कस्टमर विदेशी हुनुहुन्थ्यो, तर अहिले मेजोरिटी नेपाली हुनुहुन्छ,’ पुरीले भनेका छन्, ‘यो अहिले लाइफ स्टाइल बनेको जस्तो फिल भइरहेको छ।’ स्पा व्यवसाय विस्तार हुनुको एउटा प्रमुख कारण यसको ग्राहकको संरचनामा आएको परिवर्तन पनि हो। विगतमा नेपाल आउने विदेशी पर्यटकलाई लक्षित गरेर सञ्चालन हुने स्पा अहिले नेपाली उपभोक्ताको नियमित सेवाका रूपमा विकास हुँदै गएको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
शहरी जीवनशैली, कामको व्यस्तता, तनाव व्यवस्थापन, शारीरिक आराम तथा व्यक्तिगत हेरचाहका कारण स्पाप्रति आकर्षण बढेको देखिन्छ। विदेश जाने नेपालीले त्यहाँ देखेको स्पा संस्कृतिलाई नेपालमा पनि प्रयोग गर्न थालेका छन्। तर ग्राहक बढ्दै जानु र व्यवसायको संख्या बढ्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। सेवा दिने व्यवसायले उपभोक्ताको स्वास्थ्य, सुरक्षा र गोपनीयतालाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्ने हुन्छ।
नेपालगन्जमा पछिल्लो एक दशकमा दर्जनौं स्पा सञ्चालनमा आएका छन्। शहरका विभिन्न क्षेत्रमा स्पाको उपस्थिति बढेको छ। कतिपय ठाउँमा एउटै सडक वा बजार क्षेत्रमा एकपछि अर्को स्पा भेटिन्छन्। स्पाको यस्तो विस्तारले यसको माग बढेको देखाए पनि व्यवसाय विस्तारको गति र नियमनको गति भने एउटै देखिँदैन।
कुनै क्षेत्रमा नयाँ स्पा सञ्चालनमा आउँदा त्यसको व्यवसायिक दर्ता, कर प्रणाली, कर्मचारीको अवस्था, सेवा प्रदान गर्ने तरिका, पूर्वाधार र सरसफाइको विषयमा नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ। तर नेपालगन्जमा स्पा व्यवसायको संख्या बढ्दै जाँदा त्यही अनुपातमा अनुगमन र नियमन भएको अनुभूति व्यवसायी तथा उपभोक्ताले गर्न सकेका छैनन्। स्पा व्यवसाय सञ्चालनका लागि व्यवसाय दर्ता र कर तिर्ने प्रक्रिया पूरा गर्नु एउटा पक्ष हो। तर त्यसपछि व्यवसायले कस्तो सेवा दिइरहेको छ भन्ने विषय पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
व्यवसाय दर्ता भएको मात्र आधारमा सेवा गुणस्तरीय र मापदण्डअनुसार छ भन्न सकिँदैन। कर्मचारीको दक्षता, उपकरणको अवस्था, सरसफाइ, प्रयोग हुने सामग्री, ग्राहकको स्वास्थ्य सुरक्षा तथा सेवा प्रदान गर्ने स्थानको व्यवस्थापनजस्ता विषयमा समेत नियमित निगरानी आवश्यक हुन्छ।
विशेषगरी स्पा प्रत्यक्ष रूपमा मानिसको शरीर र स्वास्थ्यसँग जोडिएको सेवा भएकाले सामान्य व्यवसायको जस्तो मात्रै अनुगमन पर्याप्त नहुने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ। अनुगमन नहुँदा त्यसको असर अव्यवस्थित रूपमा सञ्चालन भइरहेका व्यवसायमा मात्र होइन, मापदण्ड पूरा गरेर व्यवसाय गरिरहेका सञ्चालकमाथि पनि पर्न सक्छ।
आवश्यक पूर्वाधार बनाउने, दक्ष जनशक्ति राख्ने, सरसफाइ कायम गर्ने र ग्राहकलाई व्यवस्थित सेवा दिने व्यवसायीले त्यसका लागि अतिरिक्त खर्च गर्नुपर्छ। तर समान क्षेत्रमा न्यूनतम मापदण्डसमेत पूरा नगरी व्यवसाय सञ्चालन गर्नेहरूलाई पनि समान रूपमा बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न दिइयो भने व्यवस्थित व्यवसायी निरुत्साहित हुन सक्छन्।
त्यसैले स्पा व्यवसायलाई बन्द गराउने वा रोक्नेभन्दा पनि यसलाई व्यवस्थित र व्यावसायिक बनाउने नियमन आवश्यक देखिन्छ। नेपालगन्जमा स्पा व्यवसायको संख्या बढेसँगै यसको वास्तविक सेवामाथि पनि प्रश्न उठ्न थालेका छन्। स्पा भनेको स्वास्थ्य, आराम र वेलनेससँग सम्बन्धित सेवा हो। तर सबै व्यवसायले एउटै प्रकृतिको सेवा दिइरहेका छन् कि छैनन् भन्ने विषयमा स्पष्टता आवश्यक छ।
कुनै व्यवसायले मसाज, साउना, स्टीम, बडी केयर वा अन्य वेलनेस सेवा दिन सक्छन्। तर स्पाको नाममा अन्य प्रकृतिका गतिविधि सञ्चालन भए–नभएको विषयमा पनि सम्बन्धित निकायको निगरानी आवश्यक हुन्छ।
यही कारण स्पा व्यवसायलाई एउटै डालोमा राखेर हेर्नुभन्दा सेवा, पूर्वाधार, जनशक्ति र सञ्चालन प्रकृतिका आधारमा स्पष्ट मापदण्ड बनाउनु आवश्यक देखिन्छ। स्पामा ग्राहकले आफ्नो व्यक्तिगत विवरण, स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था र शरीरसँग सम्बन्धित संवेदनशील सेवा लिने गर्छन्। यस्तो अवस्थामा ग्राहकको गोपनीयता, सुरक्षा र सम्मान पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।
सेवा दिने कर्मचारीको व्यावसायिक व्यवहारदेखि प्रयोग हुने सामग्री र उपकरणको सरसफाइसम्मका विषयमा निश्चित मापदण्ड आवश्यक हुन्छ। एउटै तौलिया, उपकरण वा सामग्रीको अस्वच्छ प्रयोगले स्वास्थ्यमा समस्या निम्त्याउन सक्ने भएकाले सरसफाइको विषयलाई सामान्य रूपमा लिन मिल्दैन।
त्यसैले स्पा व्यवसायको अनुगमन गर्दा दर्ता छ कि छैन भन्ने मात्र होइन, ग्राहकले कस्तो वातावरणमा सेवा पाइरहेका छन् भन्ने विषय पनि हेर्नुपर्ने देखिन्छ। स्पा व्यवसाय एउटै निकायले मात्र हेर्ने विषय नहुन सक्छ। व्यवसाय दर्ता, कर, स्वास्थ्य तथा सरसफाइ, श्रम, उपभोक्ता अधिकार र स्थानीय तहका विभिन्न जिम्मेवारी यससँग जोडिन सक्छन्।
यसका कारण अनुगमन गर्दा सम्बन्धित निकायबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ। छुट्टाछुट्टै अनुगमन गरेर कागजमा मात्र प्रक्रिया पूरा गर्नेभन्दा पनि संयुक्त तथा नियमित अनुगमन प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्छ। नेपालगन्जमा स्पा व्यवसायको वास्तविक संख्या, दर्ता भएका र नभएका व्यवसाय, सञ्चालनको अवस्था तथा मापदण्ड पूरा गरेका व्यवसायको विवरणसमेत सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट हुन सकेको छैन।
स्पा व्यवसाय विस्तार हुनु शहरको आर्थिक गतिविधि र नयाँ सेवाको माग बढेको संकेत पनि हो। यसबाट रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ, पर्यटन तथा वेलनेस क्षेत्र विस्तार हुन सक्छ र नयाँ लगानीकर्ताका लागि अवसर सिर्जना हुन सक्छ। तर व्यवसाय बढ्दै जाँदा नियमन कमजोर भयो भने त्यसले समग्र क्षेत्रको छवि बिगार्न सक्छ।
