यमपञ्चकको पहिलो बिहान: तिहार अर्थात् यमपञ्चक कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन काग तिहारबाट सुरु हुन्छ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिअनुसार वि.सं. २०८३ मा काग तिहार कात्तिक २१ गते (७ नोभेम्बर २०२६) परेको छ। साँझ त्रयोदशी परेको दिन यमदीपदान र बिहान सूर्योदयमा त्रयोदशी परेको दिन काग तिहार मनाउने शास्त्रीय नियम छ; यस वर्ष धनतेरस (धन्वन्तरि जयन्ती) अघिल्लो दिन, कात्तिक २० गते परेको छ।
बिहानै छाना वा आँगनमा हरियो पात, दुना वा टपरीमा भात, दहीभात र मिठाई राखेर कागलाई बोलाइन्छ। वर्षभरि घरमा शुभ समाचार मात्र आओस् भन्ने कामना गरिन्छ। तिहारका पाँच दिनमा क्रमशः काग, कुकुर, गाई, गोरु र दाजुभाइको पूजा हुन्छ, र पहिलो सम्मान आकाशको यही पन्छीले पाउँछ।
पौराणिक तथा धार्मिक महत्त्व: यमराजको दूत र पितृको प्रतीक: यमराजले लोकको खबर कागमार्फत पाउँछन् भन्ने विश्वासले यस दिन कागलाई खुसी पारिन्छ, ताकि उसले यमलोकमा राम्रो खबर पुर्याओस्। मृत्युपछिको यात्रा र पिण्डदानको वर्णन गर्ने गरुड पुराणसँग जोडेर श्राद्धमा “काग बलि” छुट्याउने परम्परा व्याख्या गरिन्छ; कागले बलि खाएमा पितृ सन्तुष्ट भएको संकेत मानिन्छ। उत्तर रामायणअनुसार राजा मरुत्तको यज्ञमा रावण आउँदा यमराज कागको रूप लिएर भागे, र प्रसन्न भई कागलाई पितृको भात खाने वरदान दिए। गरुड पुराणको प्रेतकल्पमा भने यममार्गमा पापीलाई काग, बकुल्ला, ब्वाँसो, उल्लुजस्ता प्राणीले दुःख दिने वर्णन छ; यसले कागलाई यमलोकको यात्रासँग जोड्छ।
काकभुशुण्डि र माता पार्वती: रामचरितमानसको उत्तरकाण्डमा लोमश ऋषिको श्रापले काग बनेका चिरञ्जीवी काकभुशुण्डि गरुडलाई रामकथा सुनाउँछन्, र उनलाई आदर्श रामभक्तका रूपमा चित्रण गरिएको छ। कागमा यति भक्ति कसरी आयो भन्ने माता पार्वतीको जिज्ञासा मेटाउन भगवान् शिवले उनको कथा सुनाएका हुन्; शिव आफैँ हंस बनेर काकभुशुण्डिको रामकथा सुन्न गएका थिए।
शनिदेवको वाहन: कागलाई (कतै गिद्धलाई) शनिदेवको वाहन मानिन्छ। यसरी काग मृत्युका देवता यम र कर्मफलदाता शनि दुवैसँग जोडिएको पन्छी हो।
सनातन लोकपरम्परा: पुस्तौँदेखि मानिँदै आएका विश्वास
शास्त्रमा भन्दा बढी गाउँघरको चलनमा जीवित यी विश्वास लोकपरम्पराका रूपमा प्रस्तुत छन्, प्रमाणित शास्त्रीय तथ्यका रूपमा होइनन्। तैपनि यिनै विश्वासले काग तिहारलाई जीवन्त बनाएका छन्।
• खबर ल्याउने काग: घरअगाडि काग कराए पाहुना वा खबर आउने, विशेषगरी अशुभ खबर छिटो आउने विश्वासले “सुबोल, सुबोल” भनिन्छ।
• यममार्गको साथी: मानिसको जन्म–मृत्युको विवरण कागले पृथ्वी र यमलोकबिच ओसार्छ भन्ने मान्यता छ। नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयका उपप्राध्यापक शालिग्राम ढकालका अनुसार यममार्गमा भय नहोस् भनेर “काकोऽसि यमदूतोऽसि” भन्दै कागलाई बलि दिइन्छ। यस दिन कागलाई भोकै फर्काए पाप लाग्ने मान्यता पनि छ।
• पितृपक्ष र शनिबार: पितृपक्षमा पितृको नाममा र शनिबार शनिदोष शान्तिका लागि कागलाई चारो दिइन्छ।
• एक आँखे काग: वाल्मीकि रामायणमा काग बनेका इन्द्रपुत्र (जयन्त) को दाहिने आँखा रामको ब्रह्मास्त्रले नष्ट गरेको प्रसङ्गसँग कागले एउटै आँखाले हेर्छ भन्ने विश्वास जोडिन्छ।
• ठाउँ–ठाउँका परम्परा: सुदूरपश्चिममा माघे सङ्क्रान्तिमा पनि कागलाई पहिलो सेलरोटी खुवाइन्छ। कागबेनीमा त्रिकालदर्शी काग थिए भन्ने जनविश्वास छ, र दामोदरकुण्डका सेता कागलाई काकभुशुण्डिको स्वरूप मानिन्छ। काठमाडौँका कागेश्वरी मन्दिरमा यस दिन विशेष पूजा हुन्छ।
• कागबाट सिकाइ: नीतिशास्त्रले “काकचेष्टा” अर्थात् कागजस्तो सतर्कता सिकाउँछ। सुभाषित “काक आह्वयते काकान्…” ले खाना भेट्दा अरूलाई बोलाउने कागलाई माग्नेभन्दा श्रेष्ठ भन्छ।
• पद्म र स्कन्द पुराण: यी पुराणमा दीपावलीको उल्लेख छ, तर कागलाई यमदूत भनिएको ठ्याक्कै अंश भेटिएन; त्यो सम्बन्ध परम्परागत भनाइ हो।
पीपल–वर उमार्ने पर्यावरणीय भूमिका:
पुराना पर्खाल र मन्दिरका छानामा उम्रिएका पीपल–वर प्रायः चराले रोपेका हुन्। फल खाँदा साना बीउ नपचिई बिस्टासँगै टाढा पुग्छन् र अनुकूल ठाउँ पाए उम्रिन्छन्। यसरी कुनै मानिसले नरोपेको विशाल वृक्ष जन्मन्छ। सनातन धर्ममा पवित्र मानिने पीपलको फैलावटमा कागको भूमिकाले आस्था र प्रकृतिलाई एउटै धागोमा उनेको छ।
प्रयागराजको एक अध्ययनअनुसार घरेलु काग पीपल, गुलर र वरलगायतका रुखका फल विशेष रुचाउँछ। पाचन नलीमा बीउको गुदी हट्ने र खोल हल्का खिइने हुँदा अंकुरण सजिलो हुन सक्छ। वरको बीउमा गरिएको अध्ययन (मिद्या र ब्रह्मचारी, १९९१) ले चराको पेट भएर निस्केका बीउ बढी उम्रिने देखाएको छ। काग प्राकृतिक वृक्षारोपणको महत्त्वपूर्ण साथी हो, एकमात्र होइन।
व्यावहारिक महत्त्व: कुचीकार, मित्र र पहरेदार
प्रकृतिको कुचीकार: सर्वभक्षी काग मरेका जनावर र फालिएको खाना खाएर वातावरण सफा राख्न सघाउँछ। प्रयागराजको अध्ययनमा कागले चर्ने ४१ ठाउँमध्ये धेरैजसो फोहोर थुपारिने ठाउँ थिए।
किसानको मित्र: झुसिल्किरा, खपटे किरा, घुनजस्ता बालीका किरा खाएर काग प्राकृतिक कीट नियन्त्रणमा सघाउँछ, यद्यपि गहुँ, मकैजस्ता बालीमा क्षति पनि पुर्याउँछ।
सचेतक पन्छी: रुखको टुप्पोबाट निगरानी गर्ने कागले शिकारी देख्नेबित्तिकै कराएर अरू चरालाई पनि सचेत गराउँछ, र झुण्ड बनाएर शत्रुलाई लखेट्छ। शत्रु चिन्ने तीक्ष्ण स्मरणशक्तिले गर्दा काग चलाख पन्छी मानिन्छ।
निष्कर्ष: आस्था र संरक्षणको साझा धागो
काग तिहार मानिस र प्रकृतिबिचको सम्बन्धको उत्सव हो। अरू दिन धपाइने पन्छीलाई एक दिन देवदूत मानेर खुवाउनुले हरेक प्राणीको सृष्टिमा आफ्नै स्थान छ भन्ने सन्देश दिन्छ। पुराणले कागलाई यम र पितृसँग जोड्यो; विज्ञानले उसलाई बीउ फैलाउने र फोहोर सफा गर्ने साझेदारका रूपमा चिनायो। आस्थाले संरक्षणको भावना जगाउँछ, संरक्षणले आस्थालाई अर्थ दिन्छ। यसरी पुराण र विज्ञान दुवैले काग हाम्रो जीवनचक्रको अभिन्न अंग हो भन्ने देखाउँछन्।
त्यसैले यस काग तिहारमा कागलाई अन्न चढाउँदै गर्दा रुख, पानीका स्रोत र सफा वातावरण जोगाउने प्रण पनि गरौँ। आस्था पूजामा मात्र सीमित नभई व्यवहारमा पनि झल्किनुपर्छ। कागले यमलोकमा हाम्रो सन्देश जे लैजाओस्, धरतीमा उसको सन्देश स्पष्ट छ: प्रकृति जोगाए मात्र मानिस जोगिन्छ।
