गोदाम भरिएको छ, गल्ला रित्तो छ !

गत वर्ष एक जना व्यापारी हाम्रो कार्यालयमा आउनुभयो। अनुहारमा चिन्ता थियो, तर हातमा बोकेको हिसाबमा भने राम्रै अंक देखिन्थ्यो। उहाँको प्रश्न सिधा थियो: “बिक्री त गत वर्षभन्दा तीस प्रतिशत बढेको छ, तर ब्याज तिर्न हरेक महिना अरूसँग पैसा माग्नुपर्ने अवस्था छ। गल्ती कहाँ भयो होला?”

यो प्रश्न उहाँको मात्र होइन। नेपालगन्जदेखि विराटनगरसम्म, किराना पसलदेखि हार्डवेयर र इलेक्ट्रोनिक्स होलसेलसम्म यही कथा बारम्बार दोहोरिन्छ। बिक्री बढ्छ, तर हातमा पैसा हुँदैन। गोदाम भरिन्छ, तर गल्ला रित्तो हुन्छ। रोचक कुरा के भने, यसको उत्तर प्रायः व्यवसायीको आफ्नै खाताबहीभित्रै हुन्छ; समस्या भनेको हामीले सही ठाउँमा नहेरेको मात्र हो।

बिक्री एउटा संख्या हो, स्वास्थ्य होइन

व्यवसायको सफलता नाप्ने पहिलो र सजिलो सूचक बिक्री हो। बिक्री बढेको सुन्दा आत्मविश्वास बढ्छ, बजारमा प्रतिष्ठा बढ्छ। तर व्यवसाय बिक्रीले होइन, नाफा र नगदले बाँच्छ। एक करोडको बिक्रीमा पाँच लाख नाफा देखिए पनि त्यो रकम स्टकमा थुप्रिएको छ वा ग्राहकको उधारोमा अड्किएको छ भने, व्यवहारमा त्यो पैसा तपाईंसँग छैन। कागजमा नाफा देखिन्छ, दैनिक कारोबारमा भने अभाव खट्किन्छ।

त्यसैले वर्षान्तमा “कति बिक्री भयो” भन्ने प्रश्नसँगै अरू केही प्रश्न सोध्नु आवश्यक हुन्छ। प्रत्येक सय रुपैयाँको बिक्रीमा अन्ततः मेरो हातमा कति पर्छ? मेरो स्टक वर्षभरिमा कति पटक घुम्यो? उधारो कति दिनमा उठ्छ? र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, मेरो पैसा व्यवसायबाट बाहिर गएर पुनः फर्कन कति दिन लाग्छ? यी प्रश्नका मापनयोग्य उत्तर नै वित्तीय अनुपात हुन्।

पहिलो प्रश्न: नाफा कति हुन्छ ?

विश्लेषणको सुरुवात दुई अनुपातबाट गर्नुपर्छ। कुल नाफा दरले सामानको लागत कटाएपछि बाँकी रहने प्रतिशत देखाउँछ, अर्थात् तपाईंको मूल्य निर्धारण क्षमता। ट्रेडिङ व्यवसायमा सामान्यतया पन्ध्र प्रतिशतदेखि पैँतीस प्रतिशतसम्मको दायरा स्वीकार्य मानिन्छ। यो घट्दै गएको छ भने या त खरिद लागत बढेको छ, या बजारको मूल्य प्रतिस्पर्धामा व्यवसाय पिसिँदै छ।

वास्तविक परीक्षा भने खुद नाफा दरले लिन्छ। भाडा, तलब, बिजुली, ढुवानी, ब्याज र करसमेत सबै खर्च कटाएपछि बाँकी रहने रकम यही हो। तीन प्रतिशतदेखि दश प्रतिशतसम्म भए स्वस्थ मानिन्छ। यदि यो दुई प्रतिशतभन्दा तल छ भने सत्य कठोर छ: वर्षभरिको मिहिनेत, जोखिम र तनावको प्रतिफल लगभग शून्य हो। त्यही पुँजी जोखिमरहित ठाउँमा राखेको भए पनि उति नै प्रतिफल आउँथ्यो।

दोस्रो प्रश्न: पैसा कहाँ अड्किएको छ?

धेरै व्यवसायी यहीँ चुक्नुहुन्छ। तपाईंको पैसा सधैँ तीन ठाउँमध्ये कुनै एकमा हुन्छ: गल्लामा, गोदाममा, वा ग्राहकको खल्तीमा। पछिल्ला दुई ठाउँमा अनुपातभन्दा बढी अड्कियो भने जति नै बिक्री बढे पनि नगद अभाव अनिवार्य हुन्छ।

स्टक घुम्ने दरले वर्षभरि स्टक कति पटक बिक्री भएर पुनः भरियो भन्ने देखाउँछ। वर्षमा छ पटकदेखि बाह्र पटकसम्म घुम्नु राम्रो मानिन्छ। यो घटेको छ भने बुझ्नुपर्छ, तपाईंको पुँजी बिक्री नहुने सामानमा फसेको छ। त्यस्तो सामानले गोदाम भाडा खान्छ, ब्याज खान्छ र समयसँगै आफ्नै मूल्य पनि गुमाउँछ।

उधारो उठ्ने औसत दिन अर्को संवेदनशील बिन्दु हो। तीसदेखि पैँतालीस दिनभित्र उठ्नु सामान्य मानिन्छ। पचास दिन नाघेपछि व्यवहारमा जे हुन्छ, त्यो स्पष्ट छ: तपाईं आफ्ना ग्राहकका लागि निःशुल्क बैंक बन्नुभएको हुन्छ। बैंकलाई ब्याज तपाईं तिर्नुहुन्छ, र त्यो पुँजी ग्राहकले निःशुल्क प्रयोग गरिरहेका हुन्छन्।

यसको अर्को पाटो आपूर्तिकर्तालाई तिर्ने औसत दिन हो। धेरै चाँडो तिर्दा आफ्नै नगद सुक्छ भने धेरै ढिलो तिर्दा आपूर्तिकर्ताको विश्वास र निरन्तर आपूर्ति दुवै जोखिममा पर्छ। यी दुईबीचको सन्तुलन नै व्यावसायिक कुशलता हो।

यी तीनवटालाई जोडेर बन्ने एउटा संख्या छ, जसलाई नगद फर्कने चक्र भनिन्छ: स्टकमा बस्ने दिन र उधारो उठ्ने दिन जोडेर आपूर्तिकर्तालाई तिर्ने दिन घटाउने । यही एउटा संख्याले व्यवसायको सबैभन्दा इमानदार तस्बिर देखाउँछ। यो नब्बे दिन नाघ्यो भने ओभरड्राफ्ट वा बाह्य ऋणमा निर्भर हुनुबाहेक विकल्प रहँदैन। र यदि यो ऋणात्मक छ भने त्यो उत्कृष्ट अवस्था हो, किनभने आपूर्तिकर्तालाई भुक्तानी गर्नुअघि नै सामान बिक्री भइसकेको हुन्छ।

तेस्रो प्रश्न: भोलि तिर्न सक्नुहुन्छ?

व्यवसाय ढल्ने बेला प्रायः नाफा नभएर होइन, समयमा दायित्व तिर्न नसकेर हो। यही कारण चालु अनुपात, अर्थात् वर्षभित्र तिर्नुपर्ने दायित्वको तुलनामा चालु सम्पत्तिको अवस्था, कम्तीमा १.२ हुनु आवश्यक मानिन्छ। यो एकभन्दा तल झर्नु तत्काल भुक्तानी संकटको स्पष्ट संकेत हो।

यस अनुपातको एउटा सीमा छ। यसले स्टकलाई पनि सम्पत्तिकै रूपमा गणना गर्छ, जबकि स्टक तुरुन्तै नगदमा परिणत हुँदैन। त्यसैले स्टक हटाएर गरिने क्विक अनुपात नै कडा परीक्षा हो। यो ०.५ भन्दा तल छ भने भोलि कुनै ठूलो भुक्तानी आइपर्दा तपाईंसँग सहज विकल्प रहँदैन।

चौथो प्रश्न: लगानीले के दियो?

सबै हिसाबपछि एउटा अन्तिम प्रश्न बाँकी रहन्छ: व्यवसायमा लगाइएको सम्पूर्ण पुँजीले वर्षभरि कति प्रतिफल दियो? प्रयुक्त पुँजीमा प्रतिफल पन्ध्र प्रतिशतदेखि पच्चीस प्रतिशतसम्म भए राम्रो मानिन्छ। यो दश प्रतिशतभन्दा तल छ भने असहज तर अपरिहार्य प्रश्न सोध्नैपर्छ: यत्रो जोखिम, समय र तनाव उठाएर प्राप्त प्रतिफल जोखिमरहित लगानीभन्दा पनि कम हो भने व्यवसायको ढाँचा नै पुनर्विचार गर्ने बेला भएको छैन?

लक्षण देखिए के गर्ने?

हरेक वर्ष कर्जा बढ्दै जानु, किनेको सामान लामो समयसम्म बिक्री नहुनु, स्टक थुप्रिँदै जानु र बजारको उधारो बढ्दै जानु। यी चार लक्षण एकैसाथ देखिएका छन् भने बिक्रीको आँकडा जति नै आकर्षक भए पनि व्यवसाय स्वस्थ छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नुपर्छ।

समाधान भने जटिल छैन। पहिलो, यी अनुपात वर्षमा एक पटक होइन, हरेक तीन महिनामा निकाल्नुहोस्; वर्षान्तमा मात्र थाहा पाउँदा सुधारका लागि समय बाँकी हुँदैन। दोस्रो, अरूसँग होइन, आफ्नै विगतसँग तुलना गर्नुहोस्, किनभने प्रवृत्ति कता जाँदै छ भन्ने कुरा नै निर्णायक हुन्छ। तेस्रो, कुनै एउटै अनुपात हेरेर निष्कर्ष नझिक्नुहोस्; नाफा राम्रो देखिए पनि नगद चक्र लामो छ भने जोखिम कायमै रहन्छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यी सबै हिसाब सही तब मात्र आउँछन् जब लेखा दुरुस्त हुन्छ। बिल तथा बीजक नलिने, व्यक्तिगत खाताबाट व्यावसायिक कारोबार गर्ने र स्टकको नियमित अभिलेख नराख्ने अभ्यासले सबै अनुपात गलत देखाउँछ। गलत सूचनाका आधारमा लिइएको निर्णयले व्यवसाय जोगाउँदैन।

अन्त्यमा

व्यवसाय राम्रो चलेको हो कि होइन भन्ने कुरा बिक्रीको अंकले होइन, माथिका प्रश्नका उत्तरले निर्धारण गर्छ। ती उत्तर खोज्न ठूलो प्रणाली वा महँगो सफ्टवेयर चाहिँदैन; इमानदार लेखा, नियमित समीक्षा र समयमै विज्ञ परामर्श लिने अभ्यास भए पुग्छ।

सुरुमा उल्लेख गरिएका व्यापारीकै प्रसंगमा फर्कौँ। हिसाब हेर्दा उहाँको उधारो उठ्ने औसत दिन सतासी थियो र स्टक वर्षमा तीन पटक मात्र घुमेको थियो। बिक्री बढेको साँचो थियो, तर बढेको सबै बिक्री उधारो र गोदाममा गएर बसेको थियो। उधारो नीति कसिलो बनाएर र नबिक्ने स्टक घटाएर उहाँले नौ महिनाभित्र ओभरड्राफ्टबाट मुक्ति पाउनुभयो, त्यो पनि बिक्री थप नबढाईकनै।

तपाईंको व्यवसायको उत्तर पनि खाताभित्रै छ। खोज्ने बेला भइसकेको छ कि?

(यो लेख सामान्य जानकारीका लागि मात्र तयार पारिएको हो। व्यवसायको प्रकृति र अवस्थाअनुसार अनुपातका स्वीकार्य दायरा फरक हुन सक्छन्।)

लेखक बारे:

(लेखक चार्टर्ड एकाउन्टेन्ट हुन् जसलाई आर्थिक, कर प्रणाली, नीति–निर्माण र संस्थागत सुशासनमा गहिरो ज्ञान र अनुभव छ । व्यावसायिक जीवनसँगै, उहाँले राष्ट्रिय महत्वका विषय, सामाजिक चुनौती, तथा दीर्घकालीन विकासका मुद्दाहरूमा तथ्य–आधारित विश्लेषणात्मक लेखहरू लेख्ने गर्दै आउनुभएको छ । उहाँका लेखहरूमा स्पष्ट दृष्टिकोण, तथ्याङ्कको सशक्त प्रयोग, र समाधान–केन्द्रित दृष्टिकोण देखिन्छ, जसले पाठकलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र सचेत हुन प्रेरित गर्दछ । सम्पर्कः catej.dixit@gmail.com)