नेपालगञ्ज । नेपालगञ्जसँग सीमा जोडिएको भारतको रुपईडीहा र त्यससँग जोडिएको नानपारा क्षेत्रमा उत्तर प्रदेशका मुख्यमन्त्री योगी आदित्यनाथको पछिल्लो सक्रियता नेपालका लागि पनि चासोको विषय बनेको छ।
नेपालतर्फ नेपालगञ्ज लामो समयदेखि विकसित व्यापारिक शहर हो। तर सीमापारि रुपईडीहा र नानपारा तुलनात्मक रूपमा नयाँ बजारका रूपमा विस्तार भइरहेका छन्। उत्तर प्रदेशको राजधानी लखनउबाट हेर्दा यी क्षेत्र लामो समयसम्म राज्यको मूल विकासधाराबाट टाढा रहेका सीमावर्ती भूभाग थिए। स्वयं योगीले पनि पछिल्लो कार्यक्रममा सीमावर्ती क्षेत्र विगतमा विकासको प्राथमिकतामा नपरेको विषय उठाएका छन्।
छोटो अवधिमा योगीको रुपईडीहा–नानपारा क्षेत्रमा भएको सक्रियता र उहाँले विकासबारे व्यक्त गरेको धारणा यही पृष्ठभूमिमा अर्थपूर्ण देखिन्छ।
योगीले सीमावर्ती क्षेत्रलाई अब पछाडि पारेर राख्न नहुने बताउँदै रुपईडीहा–नानपारा–बहराइचलाई भारतको महत्वपूर्ण प्रवेशद्वारका रूपमा विकास गर्ने धारणा अघि सारेका छन्। रेल पूर्वाधार उद्घाटनका क्रममा उनले नयाँ रेल सम्पर्कले बहराइच, रुपईडीहा र नेपालगञ्जबीचको सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउने बताएका थिए।
यो भनाइ केवल भाषणमा सीमित छैन। यस क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षमा सडक, रेल र सीमा व्यापारसम्बन्धी पूर्वाधारमा भइरहेको लगानीले पनि त्यही दिशातर्फ संकेत गर्छ।
रुपईडीहाबाट वाराणसीसम्म रेल
अगस्ट ३१ मा नेपालगञ्ज रोड–नानपारा–बहराइच रेलखण्डको ब्रोडगेज रूपान्तरण तथा विद्युतीकरण उद्घाटन भयो। करिब ७३० करोड भारतीय रुपैयाँ लागतमा ५६.१५ किलोमिटर रेलखण्डको काम सम्पन्न भएको भारतीय रेल मन्त्रालयले जनाएको छ। चारवटा रेल सेवा नेपालगञ्ज रोडसम्म विस्तार गरिएका छन्। अब नेपालगञ्ज रोडबाट गोंडा, गोरखपुर, वाराणसीलगायत प्रमुख भारतीय शहरसम्म रेल सम्पर्क उपलब्ध भएको छ।
यस परियोजनाको महत्व रुपईडीहा वा बहराइचमै सीमित छैन। भारतीय रेल मन्त्रालयले नै नयाँ कनेक्टिभिटीबाट सीमापार नेपालका नागरिकलाई रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापारलगायत प्रयोजनका लागि आवतजावत गर्न सुविधा पुग्ने उल्लेख गरेको छ। साथै पर्यटन, व्यापार र क्षेत्रीय विकासमा यसले योगदान गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
अर्थात्, रेलको गन्तव्य भारतका शहर भए पनि यसको एउटा महत्वपूर्ण ‘प्रयोगकर्ता क्षेत्र’ नेपालगञ्ज र पश्चिम नेपाल पनि बन्न सक्छ।
‘पटरी ठूलो भएपछि बजार पनि ठूलो हुन्छ’
योगीको रेल उद्घाटनसम्बन्धी भाषणको एउटा अर्थपूर्ण पक्ष उहाँले रेललाई केवल यातायातको साधनका रूपमा नभई बजार र अवसर विस्तारको माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो। भारतीय सञ्चारमाध्यमले उहाँको भनाइलाई ‘पटरी ठूलो हुँदा बाटो, बजार र अवसर पनि ठूलो हुन्छ’ भन्ने आशयमा उद्धृत गरेका छन्।
यसलाई नेपालगञ्जको दृष्टिले हेर्दा प्रश्न स्वाभाविक हुन्छ—भारततर्फ बजार र पहुँच विस्तार हुँदा त्यसको लाभ नेपालगञ्जले कसरी लिन सक्छ?
नेपालगञ्जको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना यहीँ छ।
रुपईडीहा हुँदै आउने भारतीय उपभोक्ता, व्यापारी र पर्यटकलाई नेपालगञ्जमा रोक्न सकियो भने यसको प्रभाव होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, खुद्रा व्यापार, स्वास्थ्य सेवा र अन्य सेवाक्षेत्रसम्म पुग्न सक्छ।
सडकमा पनि ठूलो लगानी
रेलसँगै सडक पूर्वाधारमा भइरहेको कामले यो सम्भावनालाई थप महत्वपूर्ण बनाएको छ।
भारत सरकारले बाराबंकी–बहराइच खण्डको चार लेनको पहुँच–नियन्त्रित राष्ट्रिय राजमार्ग–९२७ निर्माण अघि बढाएको छ। यो करिडोरलाई लखनउ–रुपईडीहा मार्गका रूपमा विकास गरिँदैछ र यसले रुपईडीहा ल्यान्ड पोर्ट तथा नेपालगञ्जसँगको सम्पर्क सुधार गर्ने भारतीय सरकारको भनाइ छ। परियोजनाको कुल पूँजीगत लागत करिब ६,९६९ करोड भारतीय रुपैयाँ उल्लेख गरिएको छ।
भारतीय सडक मन्त्रालयले यसलाई भारत–नेपाल सीमापार व्यापारका लागि महत्वपूर्ण करिडोरका रूपमा व्याख्या गरेको छ। परियोजनाले रुपईडीहा ल्यान्ड पोर्टको पहुँच सुधार गर्नुका साथै कृषि व्यापार, पर्यटन, सीमापार वाणिज्य र क्षेत्रीय लगानीलाई सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यसरी हेर्दा रुपईडीहा–नेपालगञ्ज क्षेत्रमा एउटै समयमा तीन तहको कनेक्टिभिटी विकास भइरहेको छ—
रेल, सडक र ल्यान्ड पोर्ट।
यसमा नेपालतर्फको नेपालगञ्ज एकीकृत जाँच चौकीलाई जोड्दा यो सीमाक्षेत्रको आर्थिक संरचना अझ महत्वपूर्ण देखिन्छ।
नेपालगञ्जका लागि यसको अर्थ के ?
नेपालगञ्जले लामो समयदेखि भारतसँगको व्यापारिक सम्बन्धबाट लाभ लिँदै आएको छ। तर अब सम्बन्धको प्रकृति परिवर्तन हुन सक्ने अवस्था आएको छ।
पहिले मुख्यतः नेपालगञ्जबाट रुपईडीहा हुँदै भारततर्फ जाने प्रवृत्ति थियो। अब भारततर्फको पूर्वाधार विस्तारले भारतबाट नेपालगञ्जतर्फ आउने सम्भावनालाई पनि बलियो बनाउन सक्छ।
विशेषगरी वाराणसी, गोरखपुर, अयोध्या, लखनउलगायत शहरसँगको पहुँच सहज हुँदा भारतीय पर्यटकलाई नेपालगञ्ज हुँदै बर्दिया, कर्णाली, लुम्बिनी र पश्चिम नेपालका अन्य गन्तव्यसम्म जोड्न सकिन्छ।
त्यसका लागि नेपालगञ्जले आफ्नो पर्यटन उत्पादन तयार गर्नुपर्ने हुन्छ। सीमा नाकामा पर्यटक सूचना केन्द्र, सहज यातायात, होटल तथा आतिथ्य सेवा, डिजिटल भुक्तानी, बहुभाषिक सूचना र सीमा प्रक्रिया सहज बनाउने काम महत्वपूर्ण हुन्छ।
व्यापारमा पनि अवसर र चुनौती
रेल र सडकले भारतीय बजारसँगको पहुँच सहज बनाउँदा पश्चिम नेपालका कृषि तथा औद्योगिक उत्पादनका लागि पनि नयाँ अवसर सिर्जना हुन सक्छ।
तर कनेक्टिभिटी दुईतर्फी हुन्छ। भारतबाट वस्तु र मानिस नेपालतर्फ सहज आउन सक्छन् भने नेपालबाट पनि भारततर्फ जाने सम्भावना बढ्छ। त्यसैले नेपालगञ्जका लागि चुनौती भनेको केवल भारतीय बजारबाट ग्राहक ल्याउने होइन, स्थानीय उत्पादन र सेवाको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता बढाउने पनि हो।
कृषि, जडीबुटी, खाद्य उत्पादन, पर्यटन, स्वास्थ्य सेवा तथा सीमावर्ती व्यापारमा नेपालगञ्जले आफ्नो विशेषता विकास गर्न सकेमा नयाँ कनेक्टिभिटीको आर्थिक लाभ स्थानीय क्षेत्रमा राख्न सकिन्छ।
योगीको सक्रियताको सबैभन्दा ठूलो संकेत
योगी आदित्यनाथको रुपईडीहा–नानपारा क्षेत्रमा देखिएको सक्रियतालाई नेपालगञ्जको दृष्टिबाट हेर्दा सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उहाँको राजनीतिक भाषणभन्दा पनि उहाँले जोड दिएको विकासको प्राथमिकता र त्यससँगै अघि बढेका परियोजना हुन्।
एकातर्फ नेपालगञ्ज रोड–नानपारा–बहराइच रेलखण्ड ब्रोडगेज र विद्युतीकरणसहित सञ्चालनमा आएको छ। अर्कोतर्फ लखनउ–रुपईडीहा सडक करिडोर विस्तार हुँदैछ। सीमामा ल्यान्ड पोर्ट र नेपालतर्फ ICP जस्ता संरचना छन्।
यी पूर्वाधारहरू एउटै बिन्दुमा आएर जोडिन्छन्—नेपालगञ्ज–रुपईडीहा।
त्यसैले योगीको अभिव्यक्तिलाई नेपालगञ्जका लागि कुनै औपचारिक नयाँ सम्झौता वा घोषणाका रूपमा बुझ्नु आवश्यक छैन। तर भारतले आफ्नो सीमावर्ती भूगोललाई व्यापार, यातायात र क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीको नयाँ केन्द्रका रूपमा विकास गरिरहेको तथ्यलाई भने बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
अब नेपालगञ्जको परीक्षा
रुपईडीहा र नानपाराको विकासले नेपालगञ्जलाई अवसर मात्र दिँदैन, प्रतिस्पर्धाको चुनौती पनि दिन्छ।
भारततर्फ बजार, सडक, रेल र ल्यान्ड पोर्ट विस्तार हुँदै जाँदा नेपालगञ्जले आफ्नो सेवा र पूर्वाधार सुधार गर्न सकेन भने सीमापारि विकास भएको आर्थिक गतिविधिको ठूलो हिस्सा त्यतै केन्द्रित हुन सक्छ।
तर नेपालगञ्जले समयमै पर्यटन, व्यापार, उद्योग, स्वास्थ्य, होटल, यातायात र सीमा सेवाको क्षमता बढाउन सक्यो भने रुपईडीहामा भइरहेको विकास नेपालगञ्जका लागि पनि बजार विस्तारको माध्यम बन्न सक्छ।
योगीको रुपईडीहा सन्देशको नेपालगञ्जका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यही हो—सीमापारि विकासको गति बढिरहेको छ। त्यसको प्रभाव नेपालगञ्जमा कस्तो पर्छ भन्ने अब भारतले मात्र होइन, नेपालगञ्जले गर्ने तयारीले पनि निर्धारण गर्नेछ।
रुपईडीहा–नानपारा–बहराइचमा रेल र सडक पुग्दै जाँदा नेपालगञ्जका लागि सीमा अब केवल आवतजावतको बिन्दु रहेन। यो पश्चिम नेपालको व्यापार, पर्यटन र क्षेत्रीय कनेक्टिभिटीलाई नयाँ आकार दिन सक्ने सम्भावनाको केन्द्र बन्दै गएको छ।
