नेपालगञ्ज । दूधको गुणस्तर मापन गर्ने मिल्क एनालाइजरमा गडबडी वा गलत क्यालिब्रेसन गरेर किसानलाई कम मूल्य दिने गरिएको गुनासो नेपाली दुग्ध क्षेत्रमा पटक–पटक उठ्ने गरेको छ। तर बजारमा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको अनुगमन हुने गरे पनि डेरी तथा दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग भइरहेका मिल्क एनालाइजरको परीक्षण, क्यालिब्रेसन र प्रमाणीकरणमा पर्याप्त ध्यान नदिइएको किसानहरूको गुनासो छ।
यसको प्रत्यक्ष असर दूध उत्पादन गरेर बजारमा बिक्री गर्ने किसानको आम्दानीमा परेको उनीहरूको भनाइ छ।
बाँकेको डुडुवा गाउँपालिका–३ हलाकारापुरुवा पुगेको रिपोर्टिङका क्रममा स्थानीय किसानहरूले दूध परीक्षणमा प्रयोग हुने मिल्क एनालाइजरप्रति गम्भीर आशंका व्यक्त गरे। एउटै गाउँमा पाँच सयभन्दा बढी भैंसीपालन हुने हलाकारापुरुवाबाट दैनिक ठूलो परिमाणमा दूध बजार तथा विभिन्न संकलन केन्द्रमा पुग्ने गरेको छ।
दूध बिक्री गर्दै आएका स्थानीय किसानहरूका अनुसार उनीहरूले उत्पादन गरेको दूधको फ्याट र एसएनएफ वास्तविकभन्दा कम देखाइने गरेको आशंका छ। त्यसो हुँदा दूधको गुणस्तरका आधारमा निर्धारण हुने मूल्य पनि घट्ने उनीहरूको गुनासो छ।
‘तपाईंहरू पत्रकारलाई हामीले पटक–पटक यो कुरा उठाउन भनेका छौँ, तर उठाउनु भएन,’ हलाकारापुरुवाका एक किसानले रिपोर्टिङका क्रममा भने, ‘गाउँभरिका कृषक यसबाट पीडित छौँ।’
किसानहरूले मिल्क एनालाइजरको परिणाममै आधारित भएर दूधको मूल्य निर्धारण हुने भएकाले मेसिनको शुद्धता र विश्वसनीयता उनीहरूको आम्दानीसँग प्रत्यक्ष जोडिएको बताएका छन्।
फ्याट र एसएनएफले निर्धारण गर्छ दूधको मूल्य
दूधको मूल्य निर्धारणमा फ्याट र एसएनएफ अर्थात् ‘सोलिड नट फ्याट’ महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ। दूधमा फ्याट तथा अन्य ठोस पदार्थको मात्रा बढी भए किसानले तुलनात्मक रूपमा बढी मूल्य पाउने गर्छन्।
संकलन केन्द्रमा किसानले ल्याएको दूधको नमुना मिल्क एनालाइजरमा राखेर फ्याट, एसएनएफलगायतका सूचक परीक्षण गरिन्छ। सोही परीक्षणको परिणामका आधारमा किसानलाई भुक्तानी गरिने भएकाले मेसिनले देखाउने तथ्यांकमा सामान्य परिवर्तनले पनि किसानको भुक्तानीमा असर पार्न सक्छ।
किसानहरूको मुख्य प्रश्न यहीँबाट सुरु हुन्छ—मेसिनले देखाएको परिणाम सही छ भन्ने सुनिश्चित कसरी हुन्छ?
उनीहरूका अनुसार मेसिनको सेटिङ, क्यालिब्रेसन वा परीक्षण प्रक्रियामा समस्या भए त्यसको असर किसानको भुक्तानीमा पर्न सक्छ। तर आफूले प्रयोग गर्ने मेसिन सही अवस्थामा छ कि छैन भनेर जाँच गर्ने अधिकार वा पहुँच किसानसँग नहुँदा उनीहरू संकलन केन्द्रले देखाएको परिणाम स्वीकार गर्न बाध्य हुने गरेका छन्।
बजार अनुगमन हुन्छ, मेसिनको अनुगमन हुँदैन
बजार अनुगमनका क्रममा दूध, दही, घिउ, पनिरलगायत दुग्धजन्य पदार्थको गुणस्तर परीक्षण गर्ने गरिएको भए पनि किसानको दूध परीक्षण गर्ने उपकरणको नियमित अनुगमन तथा प्रमाणीकरणमा पर्याप्त ध्यान नदिइएको गुनासो छ।
किसानहरूका अनुसार बजारमा बिक्री हुने वस्तुको गुणस्तर जाँच गरिनु आवश्यक भएजस्तै किसानले उत्पादन गरेको दूधको गुणस्तर मापन गर्ने उपकरण पनि सही अवस्थामा छ कि छैन भन्ने जाँच हुनुपर्छ।
‘डेरीले दूधमा पानी मिसायो कि मिसाएन, दूधको गुणस्तर कस्तो छ भनेर अनुगमन हुन्छ,’ एक किसानको प्रश्न छ, ‘तर किसानको दूधको मूल्य निर्धारण गर्ने मेसिन ठीक छ कि छैन भनेर कसले हेर्ने?’
विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग भइरहेका मिल्क एनालाइजरको नियमित परीक्षण तथा प्रमाणीकरण नहुँदा समस्या आउन सक्ने किसानहरूको भनाइ छ।
प्रविधिबारे पर्याप्त जानकारी नभएका किसानले मेसिनको स्क्रिनमा देखिएको परिणाममै भर पर्नुपर्ने अवस्था रहेको उनीहरू बताउँछन्। एउटै दूधको नमुना फरक–फरक मेसिनमा परीक्षण गर्दा परिणाममा उल्लेख्य अन्तर आए त्यसको कारणसमेत किसानलाई जानकारी गराउनुपर्ने उनीहरूको माग छ।
क्यालिब्रेसनमा पारदर्शिता माग
मिल्क एनालाइजरले सही परिणाम दिन नियमित क्यालिब्रेसन आवश्यक हुने भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा प्रयोग भइरहेका सबै उपकरणको क्यालिब्रेसन नियमित र वैज्ञानिक ढंगले भइरहेको छ कि छैन भन्ने विषयमा किसानहरू प्रश्न उठाइरहेका छन्।
उनीहरूले दूध संकलन केन्द्रमा प्रयोग हुने मेसिनको नियमित क्यालिब्रेसन, सरकारी निकायबाट प्रमाणीकरण तथा परीक्षणको अभिलेख राख्ने व्यवस्था गर्न माग गरेका छन्।
किसानका अनुसार कुनै उपकरणको परिणाममा शंका लागेमा पुनः परीक्षण गर्ने व्यवस्था पनि हुनुपर्छ। किसान, संकलन केन्द्र र डेरी उद्योगबीच परीक्षण परिणाममा विवाद भए तेस्रो पक्षबाट नमुना परीक्षण गर्ने व्यवस्था भए समस्या कम हुन सक्ने उनीहरूको भनाइ छ।
किसानको आम्दानीसँग जोडिएको विषय
दूधको फ्याट र एसएनएफमा आउने सानो अन्तरले पनि ठूलो परिमाणमा दूध उत्पादन गर्ने किसानको मासिक आम्दानीमा फरक पार्न सक्छ।
हलाकारापुरुवाजस्तो व्यावसायिक भैंसीपालन हुने गाउँमा दैनिक ठूलो परिमाणमा दूध बिक्री हुने भएकाले परीक्षण परिणाममा हुने सानो अन्तरले पनि समग्रमा किसानको आम्दानीमा असर पार्न सक्ने किसानहरूको भनाइ छ।
किसानहरूले आफूले उत्पादन गरेको दूधको वास्तविक गुणस्तरअनुसार मूल्य पाउनुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार दूध परीक्षण प्रक्रिया किसानले विश्वास गर्न सक्ने खालको नभएसम्म दुग्ध क्षेत्रमा पारदर्शिता कायम हुन सक्दैन।
उपभोक्ताको गुणस्तरसँग पनि जोडिन्छ विषय
मिल्क एनालाइजरको विषय किसानको भुक्तानीमा मात्र सीमित छैन। दूधको गुणस्तर परीक्षण र मूल्य निर्धारणको समग्र प्रणालीसँग जोडिएको विषय भएकाले यसको प्रभाव उपभोक्तासम्म पुग्न सक्छ।
किसानको दूध संकलन गर्दा गुणस्तर परीक्षण सही हुनुपर्ने, प्रशोधनका क्रममा मापदण्ड पालना हुनुपर्ने र बजारमा बिक्री हुने दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ गुणस्तरीय हुनुपर्ने हुन्छ।
यसकारण किसानदेखि दूध संकलन केन्द्र, डेरी उद्योग र बजारसम्म प्रयोग हुने परीक्षण प्रणाली विश्वसनीय हुनुपर्ने सरोकारवालाहरूको जोड छ।
सरकारी अनुगमन उपभोक्तासम्म, किसानको परीक्षण उपकरणसम्म कहिले?
सरकारी निकायहरूले पछिल्लो समय कच्चा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको गुणस्तरमा निगरानी बढाउँदै आएका छन्। खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले बजार अनुगमनका क्रममा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको नमुना संकलन गरी परीक्षण गर्ने र मापदण्ड नपुगेको पाइएमा आवश्यक कारबाही गर्ने गरेको छ।
न्यून गुणस्तर पुष्टि भएपछि ठूलो परिमाणमा दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ नष्ट गरिएका घटनासमेत सार्वजनिक हुँदै आएका छन्। विभागले डेरी उद्योग तथा व्यवसायीलाई दूधको गुणस्तरसम्बन्धी मापदण्ड पालना गर्न सचेत गराउँदै आएको छ।
त्यस्तै, दुग्ध विकास संस्थान (डिडिसी)ले पनि दूधको गुणस्तर सुधार तथा संकलन प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्ने प्रयास गर्दै आएको छ।
तर किसानहरूको प्रश्न भने फरक छ—उपभोक्ताले पाउने दूधको गुणस्तर जाँचिएजस्तै किसानबाट दूध खरिद गर्दा गुणस्तर मापन गर्ने मेसिनको शुद्धता पनि जाँचिन्छ कि जाँचिँदैन?
यही प्रश्नको स्पष्ट उत्तर र प्रभावकारी नियमनको अभावले किसानमा अविश्वास बढाएको देखिन्छ।
एउटै दूध, फरक परिणाम आए के गर्ने?
किसानहरूले दूध परीक्षण प्रणालीलाई विश्वसनीय बनाउन एउटा व्यावहारिक व्यवस्था आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार एउटै दूधको नमुना फरक–फरक संकलन केन्द्र वा प्रयोगशालामा परीक्षण गर्दा परिणाममा उल्लेख्य अन्तर आए त्यसको कारण पत्ता लगाउने संयन्त्र हुनुपर्छ।
मिल्क एनालाइजरको नियमित क्यालिब्रेसन, सरकारी प्रमाणीकरण, मेसिनको परीक्षण अभिलेख, संकलन केन्द्रमा परीक्षण प्रक्रिया र किसानले परिणामबारे जानकारी पाउने अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ।
यसका साथै किसानले आफ्नो दूधको नमुना पुनः परीक्षण गराउन चाहेमा त्यसका लागि सहज व्यवस्था हुनुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ।
दूध उत्पादनमा किसानले ठूलो लगानी, श्रम र समय खर्च गरिरहेका हुन्छन्। पशु खरिददेखि दाना, औषधि, श्रम र व्यवस्थापनसम्मको खर्च व्यहोरेर उत्पादन गरिएको दूधको मूल्य निर्धारण हुने आधार नै अविश्वसनीय भयो भने त्यसको भार अन्ततः किसानमाथि पर्ने उनीहरूको तर्क छ।
हलाकारापुरुवाका किसानहरूले उठाएको प्रश्न एउटा गाउँको मात्र समस्या नभई दूध उत्पादन हुने अन्य ग्रामीण क्षेत्रका किसानसँग पनि जोडिन सक्ने देखिन्छ।
त्यसैले बजारमा बिक्री हुने दूधको गुणस्तर जाँचसँगै किसानको दूधको मूल्य निर्धारण गर्ने परीक्षण उपकरणको शुद्धता र विश्वसनीयताको पनि नियमित अनुगमन हुनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
किसानले उत्पादन गरेको दूधको वास्तविक गुणस्तरअनुसार मूल्य पाउने र उपभोक्ताले मापदण्डअनुसारको दूध पाउने वातावरण बनाउन दूध परीक्षण प्रणालीमा पारदर्शिता, नियमित क्यालिब्रेसन, प्रमाणीकरण र सरकारी निगरानी अपरिहार्य देखिन्छ।
