२०३० सालमा खुलेको औद्योगिक क्षेत्र पाँच दशकपछि पनि उस्तै आकारमा, उद्योग थपिए तर औद्योगिकीकरणको गति कति बढ्यो?
नेपालगन्ज । आज नेपालगन्जलाई पश्चिम नेपालको प्रमुख व्यापारिक तथा औद्योगिक केन्द्र भनिन्छ। भारतसँगको सीमा, भन्सार, कर्णाली र सुदूरपश्चिमसँगको व्यापारिक सम्बन्ध तथा ठूलो उपभोक्ता बजारका कारण नेपालगन्जलाई उद्योगका लागि सम्भावनायुक्त शहर मानिन्छ। तर नेपालगन्जको औद्योगिक इतिहास आजबाट सुरु भएको होइन। यसको औपचारिक औद्योगिक यात्रा पञ्चायतकालमै सुरु भएको थियो।
वि.सं. २०३० सालमा भारत सरकारको सहयोगमा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र स्थापना भयो। २३३ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो औद्योगिक क्षेत्र त्यसबेला नेपालमा स्थापना भएका प्रारम्भिक औद्योगिक क्षेत्रमध्ये एक थियो। आज यो औद्योगिक क्षेत्र पाँच दशकभन्दा बढी पुरानो भइसकेको छ। तर प्रश्न उही छ—पाँच दशकमा नेपालगन्जको औद्योगिकीकरण कति अगाडि बढ्यो?
२०३० साल : नेपालगन्जमा उद्योगको नयाँ अध्याय
नेपालमा औद्योगिक क्षेत्र स्थापना गर्ने क्रम पञ्चायतकालमा तीव्र भएको थियो। बालाजु, हेटौंडा, पाटन र धरानपछि वि.सं. २०३० मा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र स्थापना भएको सरकारी अभिलेखमा उल्लेख छ। नेपालगन्जपछि पोखरा, बुटवल, भक्तपुरलगायतका स्थानमा पनि औद्योगिक क्षेत्र स्थापना भए।
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र भारत सरकारको सहयोगमा स्थापना भएको थियो। यसको उद्देश्य उद्योगका लागि जग्गा उपलब्ध गराउनु मात्र थिएन। स्थानीय कच्चा पदार्थलाई उत्पादनसँग जोड्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र व्यापारिक केन्द्रका रूपमा विस्तार हुँदै गएको नेपालगन्जलाई औद्योगिक आधार दिने उद्देश्यसमेत थियो। औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन लिमिटेडका अनुसार यसको स्थापनापछि नेपालगन्ज तथा बाँकेको औद्योगिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुगेको छ।
तर पाँच दशकभन्दा बढी समयपछि आज पछाडि फर्केर हेर्दा प्रश्न उठ्छ—त्यतिबेला देखिएको औद्योगिकीकरणको सपना कहाँसम्म पुग्यो?
पाँच दशकपछि अवस्था के छ?
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्रको हालको क्षेत्रफल २३३ रोपनी छ। आधिकारिक विवरणअनुसार यहाँ ३४ वटा उद्योग रहेका छन्। तीमध्ये ३१ वटा सञ्चालनमा र तीनवटा बन्द अवस्थामा छन्। औद्योगिक क्षेत्रभित्र उद्योगका लागि कारखाना तथा औद्योगिक भवन, गोदाम र व्यावसायिक सटरसमेत रहेका छन्।
यहाँ तामा, पित्तल, काँस र आल्मुनियमका सामानदेखि प्लाइउड, खाद्य सामग्री, विद्युतीय तार, साबुन, सरफ, रंगरोगन, ट्रान्सफर्मर, प्लास्टिकजन्य सामानलगायतका उत्पादन हुने गरेका छन्। अर्थात् पञ्चायतकालमा स्थापना भएको औद्योगिक क्षेत्र पाँच दशकपछि पनि उत्पादनमा छ।
तर यसको अर्को पाटो उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। औद्योगिक क्षेत्र स्थापना हुँदा जति क्षेत्रफल थियो, आज पनि मूलतः त्यही २३३ रोपनीमै सीमित छ। यस अवधिमा नेपालगन्जको जनसंख्या, बजार, सडक सञ्जाल, व्यापारिक गतिविधि र आसपासको आर्थिक क्षेत्र भने निकै विस्तार भइसकेको छ।
पाँच दशकमा शहरको आकार बढ्यो, बजार बढ्यो, व्यवसाय बढ्यो। तर औद्योगिक क्षेत्रको भूगोल भने त्यही रह्यो।
उद्योग थपिए, तर औद्योगिक क्षेत्र थपिएन
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र लामो समयदेखि क्षमताभन्दा बढी मागको दबाबमा रहेको देखिन्छ। २०७६ सालको रिपोर्टमा २३३ रोपनीमा फैलिएको औद्योगिक क्षेत्रमा ३४ उद्योग सञ्चालनमा रहेको र औद्योगिक क्षेत्र पूर्ण क्षमतामा पुगेपछि नयाँ उद्योग स्थापना गर्न आउने व्यवसायीलाई ठाउँ दिन नसकिएको उल्लेख थियो।
२०७८ सालको अर्को रिपोर्टमा समेत औद्योगिक क्षेत्र करिब एक दशकदेखि भरिभराउ रहेको र उद्योग स्थापना गर्न ठाउँ खोज्दै आउने व्यवसायीलाई फर्काउनुपर्ने अवस्था रहेको उल्लेख गरिएको थियो।
यसले नेपालगन्जमा उद्योगको माग नभएको होइन, बरु उपलब्ध औद्योगिक पूर्वाधारले माग धान्न नसकेको प्रश्न उठाउँछ। उद्योग खोल्न चाहने लगानीकर्ता थिए भने नयाँ औद्योगिक पूर्वाधार विस्तार किन हुन सकेन भन्ने विषय पनि नेपालगन्जको औद्योगिक इतिहासको महत्वपूर्ण प्रश्न बन्न पुग्छ।
नेपालगन्जको औद्योगिक विकास औद्योगिक क्षेत्रबाहिर फैलियो
नेपालगन्जको औद्योगिक विकास भने २३३ रोपनीको औद्योगिक क्षेत्रभित्र मात्रै सीमित रहेन। शहर वरिपरि र बाँकेका विभिन्न क्षेत्रमा खाद्य, स्टिल, सिमेन्ट, प्लाइउड, हर्बल, औषधि, प्लास्टिकलगायतका उद्योग स्थापना हुँदै गए।
२०७६ सालकै एक रिपोर्टमा बाँकेको जानकी गाउँपालिकाको एउटा क्षेत्रमा मात्रै करिब पाँच दर्जन उद्योग रहेको उल्लेख गरिएको थियो। यसले नेपालगन्ज–बाँकेको औद्योगिक सम्भावना एउटा औद्योगिक क्षेत्रको सीमाभन्दा धेरै ठूलो भइसकेको देखाउँछ।
तर उद्योगहरू विभिन्न क्षेत्रमा छरिएर स्थापना हुँदै जानु र योजनाबद्ध औद्योगिक करिडोर विकास हुनु एउटै कुरा होइन। उद्योगको संख्या बढ्दै गए पनि त्यसअनुसार सडक, विद्युत्, ढल निकास, फोहोर व्यवस्थापन, कच्चा पदार्थ भण्डारण, ढुवानी तथा अन्य औद्योगिक पूर्वाधार विकास भयो कि भएन भन्ने प्रश्न अझै बाँकी छ।
पञ्चायतकालको उद्योग र आजको उद्योगमा के फरक?
पञ्चायतकालमा औद्योगिक क्षेत्र निर्माण गर्नुको मूल अवधारणा राज्यले उद्योगका लागि आवश्यक आधारभूत पूर्वाधार उपलब्ध गराउने र निजी क्षेत्रलाई उत्पादनमा आकर्षित गर्ने थियो। नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र पनि यही अवधारणाको परिणाम थियो।
आजको अवस्थामा उद्योगीले उद्योग स्थापनाका लागि जग्गा व्यवस्थापनदेखि विद्युत्, सडक, वातावरणीय स्वीकृति, बैंक ऋण, बजार, दक्ष जनशक्ति र प्रतिस्पर्धासम्मका चुनौती सामना गर्नुपर्छ। सीमावर्ती शहर भएकाले नेपालगन्जका उद्योगले भारतीय बजारसँग प्रत्यक्ष प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था पनि छ।
त्यसैले आजको प्रश्न उद्योग खोल्ने कि नखोल्ने भन्ने मात्र होइन। मुख्य प्रश्न उद्योग टिक्ने वातावरण कति बन्यो भन्ने हो।
पुराना उद्योगको अर्को कथा : को बाँचे, को बन्द भए?
नेपालगन्जको औद्योगिक इतिहासलाई वास्तविक रूपमा बुझ्न पञ्चायतकालमा स्थापना भएका उद्योगको जीवनचक्र हेर्नुपर्ने हुन्छ। कुन उद्योग अझै सञ्चालनमा छन्, कुन बन्द भए, कुन उद्योगको स्वामित्व परिवर्तन भयो, कुन उद्योगले आफ्नो उत्पादन बदले र कुन उद्योग नयाँ प्रविधिमा गए भन्ने तथ्यले पाँच दशकको औद्योगिक यात्राको वास्तविक चित्र दिन सक्छ।
कुनै उद्योग दशकौंसम्म टिकेर अहिले पनि उत्पादन गरिरहेको छ भने त्यसको पछाडि के कारण छन् भन्ने अध्ययन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। त्यस्तै, केही वर्ष वा दशक चलेर बन्द भएका उद्योगको अवस्था हेर्दा प्रविधि, बजार, ऋण, ब्याज, श्रम, विद्युत्, कच्चा पदार्थ, आयात नीति वा व्यवस्थापनमध्ये कुन कारण निर्णायक बन्यो भन्ने पत्ता लगाउन सकिन्छ।
यसका लागि प्रत्येक पुरानो उद्योगको स्थापना वर्षदेखि अहिलेको अवस्थासम्मको लगानी, उत्पादन, रोजगारी, स्वामित्व परिवर्तन र बन्द वा सञ्चालनको अवस्थालाई तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ। त्यसपछि मात्रै एउटा उद्योगको कथा होइन, नेपालगन्जको औद्योगिक अर्थतन्त्रको पाँच दशकको परिवर्तन देखिनेछ।
किन उद्योग टिकेनन्?
नेपालगन्जका पुराना उद्योगको अध्ययन गर्दा उद्योग बन्द हुनुका कारण पनि सतहमा देखिएका कारणभन्दा गहिराइमा पुगेर खोज्नुपर्ने हुन्छ। कतिपय उद्योग प्रविधि पुरानो भएकै कारण उत्पादन लागतमा प्रतिस्पर्धी बन्न नसकेको हुन सक्छ। सीमावर्ती बजार भएकाले भारतीय उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्नु अर्को कारण हुन सक्छ।
त्यसैगरी बैंक ऋण र ब्याजको भार, विद्युत् तथा पूर्वाधारको समस्या, कच्चा पदार्थको उपलब्धता, बजारको आकार, श्रम लागत, कर तथा भन्सार नीति र नीतिगत अस्थिरताले पनि उद्योगको जीवनमा प्रभाव पारेको हुन सक्छ। पुरानो पुस्ताले सुरु गरेको उद्योगलाई नयाँ पुस्ताले निरन्तरता नदिनु वा व्यवसायिक उत्तराधिकारीको अभाव पनि केही उद्योग बन्द हुनुको कारण हुनसक्छ।
तर यीमध्ये कुन कारण कति महत्वपूर्ण थियो भन्ने निष्कर्ष उद्योगीको भनाइका आधारमा मात्र निकाल्न मिल्दैन। उद्योगको वित्तीय विवरण, उत्पादनको तथ्यांक, बैंकिङ अवस्था, सरकारी अभिलेख र उद्योगीको अनुभवलाई एकै ठाउँमा राखेर विश्लेषण गर्नुपर्छ।
अहिले फेरि औद्योगिक क्षेत्रको चर्चा किन?
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र स्थापना भएको पाँच दशकपछि बाँकेको नौबस्तामा नयाँ औद्योगिक क्षेत्र निर्माणको योजना अघि बढेको छ। यसले नेपालगन्ज–बाँकेको औद्योगिक यात्रामा एउटा रोचक तुलना जन्माउँछ।
वि.सं. २०३० सालमा २३३ रोपनीमा औद्योगिक क्षेत्र स्थापना भयो। पाँच दशकपछि त्यही क्षेत्रको औद्योगिक क्षमता सीमित भएपछि बाँकेको अर्को क्षेत्रमा ठूलो औद्योगिक पूर्वाधारको आवश्यकता देखिएको छ।
यसको अर्थ बाँकेमा औद्योगिक सम्भावना समाप्त भएको होइन। बरु पुरानो औद्योगिक पूर्वाधारले धान्न नसक्ने गरी उद्योगको आवश्यकता र सम्भावना विस्तार भएको संकेत पनि हुन सक्छ।
तर नयाँ औद्योगिक क्षेत्र निर्माण हुँदैमा पुराना उद्योगका समस्या समाधान हुन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी छैन। नयाँ उद्योगका लागि पूर्वाधारसँगै पुराना उद्योग टिकाउने वातावरण पनि आवश्यक हुन्छ।
अब इतिहास होइन, परिणाम खोज्नुपर्छ
पञ्चायतकालमा उद्योग स्थापना गर्दा एउटा सपना थियो—स्थानीय उत्पादन बढाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र औद्योगिकीकरणमार्फत आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने।
आज पाँच दशकपछि त्यस सपनाको हिसाब गर्ने बेला आएको छ।
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्रले पाँच दशकमा कति रोजगारी सिर्जना गर्यो? कति उद्योग स्थापना भए? कति बन्द भए? कति लगानी भयो? कति उत्पादन भयो? राज्यलाई कति राजस्व प्राप्त भयो? र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, नेपालगन्जको अर्थतन्त्रमा उद्योगको योगदान कति बढ्यो?
यी प्रश्नको उत्तर उद्योगको संख्या गनेर मात्र आउँदैन।
प्रदेश सरकारको उपलब्ध प्रोफाइलमा नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्र ११.९ हेक्टरमा रहेको र त्यसबेला २८ उद्योग सञ्चालनमा रहेको तथ्यांक थियो। हाल औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन लिमिटेडले ३४ उद्योगमध्ये ३१ वटा सञ्चालनमा रहेको विवरण दिएको छ।
संख्या बढेको देखिन्छ। तर उद्योगको संख्या मात्र बढ्नु औद्योगिकीकरणको पर्याप्त प्रमाण हो कि होइन भन्ने प्रश्न भने बाँकी नै छ।
निष्कर्ष
नेपालगन्ज आज व्यापारिक शहरका रूपमा धेरै अगाडि बढेको छ। भारतसँगको सीमा व्यापार, भन्सार, बैंकिङ, यातायात, होटल तथा सेवा क्षेत्रले शहरको अर्थतन्त्रलाई फराकिलो बनाएका छन्। तर यसको औद्योगिक इतिहास हेर्दा एउटा फरक तस्वीर देखिन्छ।
उद्योग खोल्ने सपना पञ्चायतकालमै देखियो। औद्योगिक क्षेत्र पनि त्यही समयमा बन्यो। उद्योग खुले, केही टिके, केही बन्द भए र केहीको स्वरूप फेरियो। तर पाँच दशकपछि पनि नेपालगन्ज–बाँकेले नयाँ औद्योगिक जमिन र नयाँ औद्योगिक पूर्वाधार खोजिरहेको छ।
