गोठमै थुनेर पाल्नुपर्ने बाध्यता, घाँस र दानाको खर्चले साना किसान मारमा
नेपालगन्ज। बाँकेमा बाघलगायत वन्यजन्तुको जोखिम र सामुदायिक वनमा चरिचरणमाथिको प्रतिबन्धले बाख्रापालन गर्दै आएका किसानलाई थप चुनौती सिर्जना गरेको छ। वनमा बाख्रा चराउन नपाउने र गोठमै राखेर पाल्नुपर्ने अवस्था बढ्दा घाँस, दाना र श्रमको व्यवस्थापन किसानका लागि मुख्य समस्या बनेको छ।
विशेषगरी वन तथा चरन क्षेत्रमा निर्भर किसानलाई बाख्रापालनको पुरानो अभ्यास छाडेर गोठमा आधारित प्रणाली अपनाउनुपर्ने दबाब परेको छ। गैरसरकारी संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाले गोठमै राखेर बाख्रा पाल्ने विधिलाई प्रोत्साहन गरिरहेका बेला त्यसले साना किसानको लागत र आम्दानीमा पार्ने प्रभावबारे प्रश्न उठेको छ।
बाख्रापालनमा संलग्न किसानका लागि चरन क्षेत्र केवल घाँस खुवाउने ठाउँ मात्र होइन, उत्पादन लागत घटाउने आधार पनि हो। वनमा चराउन पाउँदा घाँस काटेर ल्याउनुपर्ने श्रम घट्ने र खरिद गरिएको दानामा निर्भरता कम हुने किसानको अनुभव छ। तर चरिचरण निषेध भएपछि वैकल्पिक आहारको व्यवस्था गर्नुपर्ने हुन्छ।
‘चरिचरण बन्द भएपछि घाँस र दाना जुटाउन कति खर्च बढेको छ तथा त्यसले आम्दानीमा कस्तो असर पारेको छ भन्ने किसानको वास्तविक भनाइ यहाँ राख्ने’, बाँकेकाे काेहलपुर-७ का बाख्रापालक राजु गिरिले बताए।
गोठमा आधारित बाख्रापालन आफैँमा अव्यावहारिक विधि भने होइन। पर्याप्त जग्गा, घाँस उत्पादनको व्यवस्था, श्रम र प्राविधिक ज्ञान भएका किसानका लागि यो प्रणाली प्रभावकारी हुन सक्छ। तर ती स्रोत नभएका किसानलाई घाँस तथा दाना खरिद गरेर बाख्रा पाल्नुपर्ने अवस्था आएमा उत्पादन लागत बढ्न सक्छ।
‘आफ्नो जग्गामा पर्याप्त घाँस उत्पादन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन, वनमा चराउन नपाउँदा कस्तो समस्या परेको छ र कुन विधिबाट कम खर्चमा बाख्रा पाल्न सकिन्छ भन्ने अर्को किसानको भनाइ यहाँ राख्ने]’, अर्का किसानले देवबहादुर पुनले बताए ।
संरक्षणसँगै किसानको लागतको हिसाब खोइ ?
बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आसपासका वन क्षेत्रमा बाघलगायत वन्यजन्तुबाट घरपालुवा पशुमा क्षति पुग्ने जोखिम छ। यस्तो अवस्थामा सुरक्षित खोर निर्माण र व्यवस्थित पशुपालन आवश्यक हुन सक्छ। तर वन्यजन्तुबाट पशुधन जोगाउने र किसानको उत्पादन लागत घटाउने उपाय सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ।
सामुदायिक वनमा चरिचरण निषेध गरिनुको कारण वन संरक्षण, नयाँ बिरुवाको सुरक्षा वा अन्य व्यवस्थापकीय आवश्यकता हुन सक्छ। तर सबै सामुदायिक वनको अवस्था समान नहुने भएकाले स्थानीय वनको अवस्था र व्यवस्थापन योजनाका आधारमा नियन्त्रित चरन सम्भव छ कि छैन भन्ने विषयमा पनि अध्ययन आवश्यक छ।
एनजिओ तथा आइएनजिओले गोठमा आधारित बाख्रापालन प्रवर्द्धन गर्दा किसानलाई तालिम र गोठ निर्माणमा सहयोग दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। घाँस उत्पादनका लागि जग्गा, घाँसका बिरुवा, आहार व्यवस्थापन र नियमित प्राविधिक सेवाको व्यवस्था पनि आवश्यक हुन्छ।
कार्यक्रमले किसानको आम्दानी बढाएको छ वा लागत थपेको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न भने कार्यक्रमअघि र पछिको खर्च, उत्पादन, मृत्युदर र बिक्री आम्दानीको तथ्याङ्क आवश्यक हुन्छ।
बाँकेका स्थानीय तह, पशु सेवा कार्यालय, सामुदायिक वन उपभोक्ता समूह र सम्बन्धित संस्थाले किसानको वास्तविक अवस्थाको अध्ययन गरी चरन व्यवस्थापन र गोठमा आधारित पशुपालनको लागत तुलना गर्नुपर्ने देखिन्छ।
वन्यजन्तुको संरक्षण र वन व्यवस्थापन आवश्यक भए पनि त्यसको भार किसानले मात्र बोक्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन। बाख्रापालनलाई दिगो र नाफामूलक बनाउन किसानको आर्थिक अवस्था तथा स्थानीय स्रोतअनुसार उपयुक्त विधि छनोट गर्नु आवश्यक छ।
