नेपालगन्ज । बाँकेमा पर्यटक तथा स्थानीय बासिन्दालाई लक्षित गरेर करोडौँ रुपैयाँ लगानीमा निर्माण गरिएका फनपार्क अपेक्षाअनुसार चल्न सकेका छैनन् । नेपालगन्ज र आसपासका क्षेत्रमा सञ्चालनमा आएका तीनवटा ठूला फनपार्कमध्ये दुईवटा बन्द अवस्थामा पुगेपछि पर्यटन तथा मनोरञ्जन व्यवसायमा गरिएको लगानीको प्रतिफलमाथि प्रश्न उठेको छ ।
नेपालगन्जको मेरो प्लानेट वाटर पार्क, कोहलपुरको ह्याप्पी वर्ल्ड वाटर फन पार्क र जानकी गाउँपालिका–६ स्थित वन्डरल्याण्ड वाटर पार्क बाँकेका प्रमुख मनोरञ्जन गन्तव्य हुन् । यीमध्ये मेरो प्लानेटको गतिविधि ठप्प भएको र ह्याप्पी वर्ल्ड सञ्चालन संकटमा छ । वन्डरल्याण्ड भने सञ्चालनमा रहे पनि त्यहाँ सुरुवाती समयको जस्तो चहलपहल नरहेको जनाइएको छ ।
तीनवटै पार्कमा सञ्चालक पक्षले दाबी गरेको प्रारम्भिक लगानी जोड्दा एक अर्ब पाँच करोड रुपैयाँभन्दा बढी हुन्छ । यद्यपि, यो प्रारम्भिक लगानीको योग हो, हाल निष्क्रिय बनेको वा जोखिममा रहेको लगानीको प्रमाणित रकम होइन ।
सम्भावना देखेर लगानी, तर व्यवसाय किन टिकेन ?
नेपालगन्ज भारतसँग सीमा जोडिएको व्यापारिक सहर हो । भारतको उत्तर प्रदेशबाट आउने पर्यटक, स्थानीय उपभोक्ता तथा मानसरोवर जाने तीर्थयात्रीलाई लक्षित गरेर मनोरञ्जन क्षेत्रमा लगानी गरिएको थियो । स्थानीय बासिन्दालाई मनोरञ्जनको सुविधा दिने र बाह्य पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने उद्देश्य पनि थियो ।
तर, ठूलो लगानीमा संरचना निर्माण गर्नु र त्यसलाई नियमित आम्दानी हुने व्यवसायका रूपमा सञ्चालन गर्नु फरक विषय हुन् । फनपार्क सञ्चालनका लागि पर्याप्त आगन्तुक, नियमित आम्दानी, मर्मतसम्भार, दक्ष जनशक्ति, प्रभावकारी व्यवस्थापन र वर्षभरि पर्यटक आकर्षित गर्ने कार्यक्रम आवश्यक पर्छन् ।
बाँकेका फनपार्कको अवस्था हेर्दा लगानीको आकारअनुसार व्यावसायिक प्रतिफल सुनिश्चित हुन नसकेको देखिन्छ । यद्यपि, तीनवटै पार्क बन्द हुनु वा संकटमा पर्नुको एउटै कारण रहेको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । प्रत्येक पार्कको आर्थिक अवस्था, ग्राहक संख्या र व्यवस्थापनसम्बन्धी विवरण आवश्यक हुन्छ ।
मेरो प्लानेट : ४० करोडको लगानी, गतिविधि ठप्प
नेपालगन्ज–१४ बालेगाउँस्थित मेरो प्लानेट वाटर पार्कमा पहिलो चरणमै करिब ४० करोड रुपैयाँ लगानी गरिएको बताइएको थियो । पौडी पोखरी, रेस्टुरेन्ट, बालबालिकाका मनोरञ्जनका साधन तथा सभा–सम्मेलनका लागि हलसमेत रहेको यो पार्क सञ्चालनमा आएपछि नेपालगन्जको मनोरञ्जन क्षेत्रमा नयाँ आकर्षण बनेको थियो ।
तर, सञ्चालक परिवारमाथि कर्णाली विकास बैंकसम्बन्धी बैंक अपचलन प्रकरणमा आरोप लागेपछि पार्कको गतिविधि ठप्प भएको छ ।
ह्याप्पी वर्ल्ड : ऋण र सञ्चालनको चुनौती
कोहलपुर नगरपालिका–१४ हवल्दारपुरस्थित ह्याप्पी वर्ल्ड वाटर फन पार्कमा पहिलो चरणमै ३५ करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी गरिएको सञ्चालक पक्षको दाबी छ । करिब ६ बिघा क्षेत्रफलमा फैलिएको पार्कले पानीमा आधारित विभिन्न मनोरञ्जन सुविधा उपलब्ध गराउने लक्ष्य राखेको थियो । तर, ऋणको दबाब र सञ्चालनसम्बन्धी समस्याले व्यवसाय प्रभावित भएको जनाइएको छ ।
वन्डरल्याण्ड : सञ्चालनमा छ, तर चुनौतीमुक्त छैन
जानकी गाउँपालिका–६ स्थित वन्डरल्याण्ड वाटर पार्कमा पहिलो चरणमा ३० करोड रुपैयाँभन्दा बढी लगानी भएको सञ्चालक पक्षको दाबी छ । वाटर स्लाइड, वेभ पुल, स्प्लास पुल र रेन डान्सजस्ता सुविधा रहेको यस पार्कले बाँकेको मनोरञ्जन पर्यटनमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ ।
तर, सुरुवाती समयको तुलनामा आगन्तुकको चाप घटेको जनाइएको छ । आगन्तुक आकर्षित गर्न रेस्टुरेन्ट सञ्चालनलगायतका योजना अघि सारिएको थियाे ।
वन्डरल्याण्ड सञ्चालनमा रहनु र अन्य दुई पार्कमा समस्या देखिनुले एउटै जिल्लामा रहेका मनोरञ्जन व्यवसायको अवस्था पनि फरक हुन सक्ने देखाउँछ । यसको कारण बुझ्न प्रत्येक पार्कको ग्राहक संख्या, सञ्चालन खर्च, आम्दानी र व्यवस्थापनको तुलनात्मक अध्ययन आवश्यक छ ।
सम्भाव्यता अध्ययन कमजोर कि व्यावसायिक योजना ?
फनपार्कलाई ‘फेलियर प्रोजेक्ट’ भन्नुको आधार केवल पार्क बन्द हुनु मात्र होइन । परियोजनाले अपेक्षित आम्दानी दिन सक्यो कि सकेन, लगानीअनुसार रोजगारी सिर्जना भयो कि भएन र दीर्घकालीन रूपमा सञ्चालन हुन सक्यो कि सकेन भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
बाँकेका फनपार्कको अवस्था हेर्दा केही प्रश्न उठ्छन् :
-
लगानी गर्नुअघि स्थानीय बजारमा सम्भावित ग्राहकको संख्या र खर्च गर्ने क्षमता पर्याप्त रूपमा अध्ययन गरिएको थियो ?
-
वर्षभरि आगन्तुक आकर्षित गर्ने कार्यक्रम र वैकल्पिक आम्दानीका स्रोत तयार गरिएका थिए ?
-
ऋण र ब्याजको भार धान्न सक्ने वित्तीय योजना बनाइएको थियो ?
-
स्थानीय उपभोक्तासँगै भारतीय पर्यटकलाई नियमित रूपमा आकर्षित गर्ने रणनीति प्रभावकारी थियो ?
-
सञ्चालन खर्च, मर्मतसम्भार र व्यवस्थापनका लागि दीर्घकालीन योजना थियो ?
रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्रमा कस्तो असर ?
फनपार्क सञ्चालन हुँदा टिकट काउन्टर, सुरक्षा, सरसफाइ, प्राविधिक सेवा, रेस्टुरेन्ट तथा पौडी पोखरी व्यवस्थापनलगायतका क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना हुन्छ । खाद्यान्न, तरकारी, दूध, मासु तथा अन्य सामग्री आपूर्ति गर्ने स्थानीय व्यवसायीले पनि आम्दानीको अवसर पाउँछन् ।
पार्क बन्द हुँदा त्यहाँ कार्यरत कर्मचारी र आपूर्तिकर्ता प्रभावित हुन सक्छन् । तर, बन्द भएका पार्कबाट कति कर्मचारी विस्थापित भए, कति ऋण बाँकी छ र कति लगानी निष्क्रिय बनेको छ भन्ने यकिन विवरण सार्वजनिक छैन ।
त्यसैले बाँकेका फनपार्कको वास्तविक आर्थिक प्रभाव मापन गर्न कुल लगानी मात्र पर्याप्त हुँदैन । प्रत्यक्ष रोजगारी, वार्षिक कारोबार, आगन्तुकको संख्या, सञ्चालन खर्च र स्थानीय आपूर्तिकर्तासँगको कारोबारसमेत विश्लेषण गर्नुपर्छ ।
पर्यटनको सम्भावना छ, तर लगानीको प्रतिफल कसरी सुनिश्चित गर्ने ?
नेपालगन्जको सीमावर्ती बजार, होटल व्यवसाय, धार्मिक पर्यटन र यातायात सुविधालाई मनोरञ्जन क्षेत्रसँग जोड्न सके पर्यटकको बसाइ लम्ब्याउने सम्भावना रहन्छ । तर, त्यसका लागि फनपार्क मात्र निर्माण गरेर पुग्दैन । पर्यटकले किन नेपालगन्जमै समय बिताउने, कति खर्च गर्ने र फेरि किन फर्किने भन्ने प्रश्नको व्यावसायिक उत्तर आवश्यक हुन्छ ।
बाँकेमा तीनवटा ठूला फनपार्क स्थापना हुनु निजी क्षेत्रले मनोरञ्जन पर्यटनमा सम्भावना देखेको संकेत हो । तर, दुईवटा पार्क बन्द हुनु वा सञ्चालन संकटमा पर्नुले लगानीको प्रतिफल स्वतः सुनिश्चित हुँदैन भन्ने देखाएको छ ।
