सस्तो जग्गा, सहज यातायात र कृषि उत्पादनको सम्भावनाले उद्योगी आकर्षित; चाउचाउदेखि चिनी उद्योगसम्म लगानी विस्तार हुँदै
बर्दिया । कृषि उत्पादनका लागि उर्वर भूमि र अन्न भण्डारका रूपमा परिचित बर्दिया जिल्ला पछिल्लो समय औद्योगिकीकरणतर्फ अघि बढ्न थालेको छ। तुलनात्मक रूपमा सस्तो जग्गा, सडक यातायातको सुविधा, कृषि उपजको उपलब्धता र पश्चिम नेपालका बजारसम्मको पहुँचका कारण जिल्लामा ठूला उद्योग तथा कलकारखाना स्थापना हुने क्रम बढ्दै गएको हो।
जिल्लाका विभिन्न स्थानीय तहमा चाउचाउ उद्योग, डिस्टिलरी, चामल मिल, टायल उद्योग र चिनी उद्योग सञ्चालनमा छन्। यसबाहेक साना तथा मझौला उद्योगसमेत स्थापना भइरहेका छन्। औद्योगिक गतिविधि विस्तारसँगै बर्दियाको अर्थतन्त्र कृषि उत्पादनमा मात्र सीमित नरही प्रशोधन, उत्पादन, रोजगारी र व्यापारसँग जोडिने सम्भावना बढेको छ।
पछिल्लो समय गुलरिया नगरपालिकामा स्थापना हुन लागेको चिनी उद्योगले पनि जिल्लामा औद्योगिक लगानी विस्तार भइरहेको संकेत गरेको छ। उद्योगका लागि आवश्यक मेसिनरी तथा उपकरण ढुवानी गरेर निर्माणस्थलमा पुर्याउने क्रम सुरु भइसकेको छ। केही समयअघि उद्योगका उपकरण ढुवानी गरिँदै गरेको दृश्यले बर्दियामा ठूला औद्योगिक परियोजनाले आकार लिन थालेको देखाउँछ।
कृषि उत्पादनको ठूलो सम्भावना बोकेको बर्दियामा कृषि उपजलाई जिल्लाभित्रै प्रशोधन गर्ने उद्योग स्थापना हुन सके किसानले बजार पाउने, स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना हुने र जिल्लाको आर्थिक गतिविधि विस्तार हुने अपेक्षा गरिएको छ।
बाँसगढीदेखि गुलरियासम्म उद्योग विस्तार
बर्दियामा औद्योगिक गतिविधि विभिन्न स्थानीय तहमा फैलिँदै गएको छ। बाँसगढी नगरपालिकामा चाउचाउ उद्योग सञ्चालनमा छन्। खाद्य उत्पादनमा आधारित यस्ता उद्योगले स्थानीय स्तरमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै बजारमा उत्पादित वस्तु पुर्याउने व्यावसायिक गतिविधि विस्तार गर्न सहयोग पुर्याएका छन्।
बढैयाताल गाउँपालिकामा डिस्टिलरी तथा चामल मिल सञ्चालनमा छन्। कृषि उत्पादनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने चामल मिलले स्थानीय धानको प्रशोधन र बजारीकरणमा भूमिका खेल्न सक्छन्। त्यस्तै, गुलरिया नगरपालिकामा टायल तथा मार्बल उद्योग सञ्चालनमा छन्। निर्माण सामग्री उत्पादन गर्ने उद्योगको उपस्थितिले बर्दियामा औद्योगिक क्षेत्रको दायरा खाद्य उत्पादनमा मात्र सीमित नरहेको देखाउँछ।
राजापुर नगरपालिकामा चिनी उद्योग सञ्चालनमा छ भने गुलरिया नगरपालिकामा पनि नयाँ चिनी उद्योग स्थापना भइरहेको छ। यसले जिल्लामा उखु खेती र चिनी उत्पादनलाई थप विस्तार गर्ने सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
यी उद्योगबाहेक जिल्लाका विभिन्न स्थानमा साना तथा मझौला उद्योगहरू सञ्चालनमा छन्। कृषि उपज प्रशोधन, निर्माण सामग्री, खाद्य उत्पादन र अन्य व्यावसायिक गतिविधिमा आधारित उद्योगले बर्दियाको स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान पुर्याइरहेका छन्।
गुलरियामा चिनी उद्योग, उखु किसानमा अपेक्षा
गुलरिया नगरपालिकामा स्थापना भइरहेको चिनी उद्योग बर्दियाको औद्योगिक विकासका लागि महत्त्वपूर्ण परियोजना बन्न सक्ने सम्भावना छ। चिनी उद्योग सञ्चालनका लागि ठूलो परिमाणमा उखु आवश्यक पर्ने भएकाले स्थानीय किसानलाई व्यावसायिक उखु खेती विस्तार गर्ने अवसर मिल्न सक्छ।
उद्योग नियमित रूपमा सञ्चालनमा आएमा किसानले उत्पादन गरेको उखु बिक्रीका लागि सहज बजार पाउन सक्छन्। यसबाट उखु खेतीप्रतिको आकर्षण बढ्ने, कृषि आम्दानीमा सुधार आउने र स्थानीय कृषि अर्थतन्त्र बलियो बन्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
तर चिनी उद्योगको सफलता उद्योग स्थापना र मेसिनरी जडानमा मात्रै निर्भर हुँदैन। नियमित उत्पादनका लागि पर्याप्त उखु उपलब्ध हुनुपर्छ। किसानलाई उखुको उचित मूल्य, समयमै भुक्तानी र ढुवानीको सुविधा सुनिश्चित गर्नुपर्छ। उद्योग र किसानबीच विश्वासिलो सम्बन्ध कायम हुन सके मात्रै उखु खेती र चिनी उत्पादनलाई दिगो रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।
जिल्लामा नयाँ चिनी उद्योग स्थापना हुँदै गर्दा उखु खेतीको क्षेत्रफल, उत्पादन क्षमता, किसानको सहभागिता र उद्योगको कच्चा पदार्थ आपूर्ति योजनालाई पनि समान रूपमा महत्त्व दिनुपर्ने देखिन्छ।
सस्तो जग्गा र यातायातले बढायो आकर्षण
ठूला उद्योग स्थापना गर्न पर्याप्त जग्गा, भरपर्दो यातायात, विद्युत्, पानी र बजारसम्मको पहुँच आवश्यक हुन्छ। बर्दियामा तुलनात्मक रूपमा सस्तो जग्गा उपलब्ध हुनु र सडक यातायातको सुविधा हुनु उद्योगीका लागि आकर्षणका आधार बनेका छन्।
उद्योग सञ्चालनका लागि आवश्यक जग्गाको लागत कम हुँदा प्रारम्भिक लगानी व्यवस्थापन गर्न सहज हुन सक्छ। त्यस्तै, कच्चा पदार्थ उद्योगसम्म ल्याउन र उत्पादित वस्तु बजारसम्म पुर्याउन यातायातको सुविधा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
बर्दियाको भौगोलिक अवस्थिति, कृषि उत्पादन र नेपालका पश्चिमी बजारसँगको सम्पर्कले पनि औद्योगिक विकासका लागि सम्भावना सिर्जना गर्छ। भारतीय सीमासँगको निकटता र सीमापार व्यापारको सम्भावनालाई व्यवस्थित रूपमा उपयोग गर्न सके यहाँ उत्पादित वस्तुको बजार विस्तार गर्न सकिन्छ।
यद्यपि, सस्तो जग्गा र सडकको पहुँच मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उद्योगलाई निरन्तर विद्युत्, आवश्यक पूर्वाधार, दक्ष जनशक्ति, वित्तीय पहुँच र लगानीमैत्री वातावरण चाहिन्छ। यी आधार बलियो बनाउन सके बर्दियामा थप औद्योगिक लगानी आकर्षित गर्न सकिने सम्भावना छ।
कृषिबाट उद्योगतर्फ : मूल्य अभिवृद्धिको अवसर
बर्दियाको पहिचान लामो समयदेखि कृषि उत्पादनसँग जोडिएको छ। धान, गहुँ, उखु र अन्य कृषि उपज उत्पादनका लागि जिल्लामा पर्याप्त सम्भावना छ। तर कृषि उपज उत्पादन गरेर कच्चा रूपमा बिक्री गर्ने अवस्थाबाट प्रशोधन र औद्योगिक उत्पादनतर्फ अघि बढ्न सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा थप मूल्य सिर्जना गर्न सकिन्छ।
उदाहरणका लागि, धानबाट चामल उत्पादन गर्ने उद्योग, उखुबाट चिनी उत्पादन गर्ने कारखाना र अन्य कृषि उपज प्रशोधन गर्ने उद्योगले किसानको उत्पादनलाई बजारसँग जोड्न सक्छन्। स्थानीय स्तरमा प्रशोधन हुँदा ढुवानी लागत घटाउने, कृषि उपजको उपयोग बढाउने र उत्पादनको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने अवसरसमेत प्राप्त हुन सक्छ।
यसका लागि उद्योग र किसानबीच दीर्घकालीन सहकार्य आवश्यक छ। उद्योगलाई चाहिने कच्चा पदार्थ स्थानीय किसानबाट उपलब्ध हुने व्यवस्था, उत्पादनको गुणस्तर, मूल्य निर्धारण र खरिद प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ।
कृषिमा आधारित उद्योग विस्तार हुँदा किसानले उत्पादनको बजार पाउने र उद्योगले नियमित कच्चा पदार्थ प्राप्त गर्ने अवस्था बन्न सक्छ। यसले कृषि र उद्योगबीच परस्पर निर्भरता बढाउँदै जिल्लाको आर्थिक आधारलाई फराकिलो बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
रोजगारी र स्थानीय बजारमा प्रभाव
ठूला उद्योग स्थापना हुँदा प्रत्यक्ष रोजगारीसँगै अप्रत्यक्ष आर्थिक गतिविधि पनि बढ्न सक्छ। उद्योगमा काम गर्ने मजदुर, प्राविधिक, कर्मचारी, चालक, ढुवानी व्यवसायी, निर्माण व्यवसायी र आपूर्तिकर्ताले अवसर पाउन सक्छन्।
उद्योग सञ्चालनमा आएपछि स्थानीय बजारमा आवास, खानपान, यातायात, मर्मतसम्भार र अन्य सेवाको माग बढ्न सक्छ। उद्योगसँग जोडिएका साना व्यवसायले पनि आम्दानीको अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।
विशेषगरी जिल्लाका युवालाई प्राविधिक तथा सीपमूलक तालिम दिएर उद्योगमा काम गर्ने अवसर सिर्जना गर्न सके वैदेशिक रोजगारी वा अन्य सहरमा कामको खोजीमा जानुपर्ने बाध्यता केही हदसम्म घटाउन सहयोग पुग्न सक्छ।
तर उद्योग स्थापना हुँदैमा स्थानीयले स्वतः रोजगारी पाउँछन् भन्ने हुँदैन। उद्योगहरूले स्थानीय जनशक्तिलाई प्राथमिकता दिने वातावरण, सीप विकास कार्यक्रम र उद्योगसँग जोडिने आपूर्ति प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। उद्योगमा स्थानीय श्रमिकको सहभागिता बढाउन स्थानीय तह र उद्योगीबीच समन्वय महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
औद्योगिकीकरणसँगै वातावरणीय चुनौती
उद्योगको विस्तारले आर्थिक अवसर सिर्जना गरे पनि त्यससँग जोडिएका चुनौतीलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। उद्योगबाट निस्कने फोहोर, धुवाँ, पानीको उपयोग, औद्योगिक फोहोर व्यवस्थापन र स्थानीय वातावरणमा पर्ने प्रभावलाई सुरुदेखि नै सम्बोधन गर्नुपर्छ।
विशेषगरी कृषि र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर बर्दियामा उद्योग सञ्चालन गर्दा वातावरणीय मापदण्डको पालना, फोहोरको उचित व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको स्वास्थ्य तथा हितको संरक्षण महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
त्यस्तै, उद्योग स्थापना भएपछि जग्गाको उपयोग, स्थानीय पूर्वाधारमा पर्ने चाप र श्रमिकका लागि आवश्यक सेवा सुविधाबारे पनि योजना बनाउनुपर्छ। उद्योगले स्थानीय स्रोत उपयोग गर्दा समुदायसँग समन्वय गर्ने र आर्थिक लाभको हिस्सा स्थानीय स्तरसम्म पुर्याउने व्यवस्था हुनुपर्छ।
अब औद्योगिक आधार बलियो बनाउने चुनौती
बर्दियामा ठूला उद्योग स्थापना हुने क्रम सुरु हुनु सकारात्मक संकेत हो। तर उद्योग स्थापना र औद्योगिकीकरणबीच महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ। उद्योगको संख्या बढ्नु एउटा उपलब्धि हो भने ती उद्योग नियमित रूपमा सञ्चालन हुनु, उत्पादन क्षमता उपयोग हुनु, बजार विस्तार हुनु र स्थानीय अर्थतन्त्रमा दिगो योगदान पुग्नु वास्तविक औद्योगिकीकरणका आधार हुन्।
त्यसैले स्थानीय तहले उद्योगमैत्री पूर्वाधार निर्माण, लगानीकर्तालाई सहजीकरण, सीप विकास र कृषि उत्पादनको व्यावसायिक विस्तारमा ध्यान दिनुपर्छ। उद्योगीले पनि स्थानीय किसान, श्रमिक र आपूर्तिकर्तासँग सहकार्य गर्दै दीर्घकालीन लगानीको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
बर्दियामा औद्योगिक गतिविधि विस्तार हुँदै गर्दा जिल्लाको पुरानो कृषि पहिचान र नयाँ औद्योगिक सम्भावनालाई एकअर्काको प्रतिस्पर्धी नभई परिपूरकका रूपमा विकास गर्न आवश्यक छ।
गुलरियामा चिनी उद्योगका उपकरण भित्रिनु एउटा उद्योग स्थापनाको दृश्य मात्रै होइन, बर्दियाको अर्थतन्त्रमा देखिन थालेको परिवर्तनको संकेत पनि हो। बाँसगढी, बढैयाताल, गुलरिया र राजापुरमा फैलिँदै गएको औद्योगिक गतिविधिलाई योजनाबद्ध विकास, भरपर्दो पूर्वाधार र स्थानीय सहभागितासँग जोड्न सके बर्दिया कृषि उत्पादनको भण्डारसँगै पश्चिम नेपालको महत्त्वपूर्ण औद्योगिक केन्द्रका रूपमा समेत स्थापित हुन सक्छ।
अन्न उत्पादनमा पहिचान बनाएको बर्दिया अब कृषि उपजको प्रशोधन, औद्योगिक उत्पादन र रोजगारी सिर्जनामा समेत अघि बढ्ने अवसरको चरणमा छ। यस अवसरलाई दिगो आर्थिक विकासमा बदल्नु नै जिल्लाको आगामी चुनौती र सम्भावना हो।
