सडक पुगेको छ, दूध गाउँमै बिक्री हुन्छ, सुन्तला र टिम्मुरले बजार पाउन थालेका छन्। तर गाउँको कृषि अझै निर्वाहमुखी छ। युवालाई गाउँमै रोक्न अब कृषिलाई व्यावसायिक बनाउनु छ।
यसपटक दसैँमा सुर्खेतको गुर्भाकोट पुगियो। त्यहाँबाट धरापानी हुँदै टिम्मुरे पुगेँ—मेरो जन्मभूमि। झन्डै १७ वर्षपछि पहिलोपटक गाउँ फर्किएको थिएँ। लामो समयपछि आफ्नै गाउँ पुग्दा भूगोल मात्रै हेरिनँ, आँखाअघि जीवनका पुराना दृश्यहरू पनि फनफनी घुमे। बाल्यकालका सम्झना, गाउँका उकाली–ओराली, खेतबारी र मानिसहरूको जीवनसँग जोडिएका अनेक दृश्य एकपछि अर्को गर्दै मनमा आए।
तर यसपटकको गाउँफिर्ती सम्झनामा मात्र सीमित रहेन। गाउँ कति बदलिएको रहेछ र अझै कति बदलिन बाँकी रहेछ भन्ने बुझ्ने अवसर पनि बन्यो।
सडकले बदलिएको गाउँको अर्थतन्त्र
कुनै समय गाउँमा उत्पादन भएको एक–दुई लिटर दूध बेच्न पनि किसानले बिहानदेखि साँझसम्मको समय खर्चिनुपर्थ्यो। दूध बोकेर टाढाको बजार पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो। थोरै दूध बेच्नकै लागि दिनभरि लाग्ने भएपछि पशुपालनबाट राम्रो आम्दानीको आशा गर्नु कठिन थियो।
अहिले अवस्था फेरिएको छ। गाउँमा सडक पुगेको छ। दूध संकलनका लागि चिस्यान केन्द्र बनेको छ। किसानले उत्पादन गरेको दूध गाउँमै बिक्री गर्न पाएका छन्। बजार खोज्दै दिनभरि भौँतारिनुपर्ने बाध्यता घटेको छ। यही परिवर्तनले पशुपालनप्रति किसानको आकर्षण बढाएको छ।
गुर्भाकोट नगरपालिका–४ पारेखेत यसको उदाहरण हो। पारेखेत कृषि सहकारी संस्थाका अध्यक्ष महेश ओलीका अनुसार सहकारीका कृषक सदस्यले दूध बिक्रीबाट मात्रै वार्षिक करिब डेढ करोड रुपैयाँ आम्दानी गर्छन्। अन्य डेरी तथा दूध संकलन केन्द्रबाट हुने कारोबारसमेत जोड्दा वडा नम्बर ४ मा वार्षिक तीन करोड रुपैयाँभन्दा बढीको दूध बिक्री हुने गरेको उनको भनाइ छ।
कुनै समय घरायसी आवश्यकता पूरा गर्न गरिने पशुपालन अहिले गाउँको अर्थतन्त्र चलायमान बनाउने आधार बन्दै गएको छ। दूध बिक्रीबाट घरखर्च चलाउने, छोराछोरी पढाउने र दैनिक आवश्यकताका लागि नगद जुटाउने किसानको संख्या बढ्नु आफैँमा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन हो।
यो परिवर्तनले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ—किसानसँग उत्पादन गर्ने सीप र क्षमता हुँदाहुँदै पनि बजारसम्म पुग्ने बाटो र उत्पादन बिक्री गर्ने व्यवस्था नहुँदा कृषि फस्टाउन सक्दैन। सडक, संकलन केन्द्र र बजारको पहुँचले किसानको श्रमलाई आम्दानीमा बदल्न मद्दत गर्छ।
सुन्तलाले पहिचान बनाउँदै, टिम्मुरले बजार खोज्दै
गुर्भाकोट–३ लामिडाँडा (अट्का) पुग्दा लटरम्म फलेका सुन्तलाले ध्यान तान्छन्। त्यस क्षेत्रमै सबैभन्दा पहिले व्यावसायिक सुन्तला खेती सुरु गर्ने किसानमध्येका मिचबहादुर कामी आफ्ना बोटमा फलेका सुन्तला देखाउँदै थिए। यहाँ उत्पादित सुन्तला मंसिरदेखि बजारमा पुग्छ।
सुन्तलाका बोटमा झुन्डिएका फल केवल कृषि उत्पादन होइनन्, सम्भावनाका संकेत पनि हुन्। उपयुक्त भूगोल, किसानको अनुभव र बजारको पहुँचलाई जोड्न सक्ने हो भने यस्ता फलफूल खेती ग्रामीण आम्दानीको भरपर्दो आधार बन्न सक्छन्।
मेरो जन्मभूमि धरापानीको टिम्मुरेमा पनि टिम्मुरको सम्भावना छ। यहाँको टिम्मुर युरोपसम्म पुग्ने गरेको छ। गाउँको पाखापखेरा र स्थानीय उत्पादनसँग जोडिएको यो खेतीले स्थानीय पहिचानलाई फराकिलो बजारसँग जोड्न सक्ने देखाउँछ।
दूध, सुन्तला र टिम्मुर—यी तीन उदाहरणले गुर्भाकोट र आसपासका गाउँमा कृषि सम्भावना एउटै क्षेत्रमा सीमित छैन भन्ने देखाउँछन्। पशुपालन, फलफूल खेती र जडीबुटीजन्य उत्पादनलाई योजनाबद्ध ढङ्गले अघि बढाउन सके गाउँको अर्थतन्त्रका फरक–फरक आधार तयार हुन सक्छन्।
तर उत्पादन हुनु र व्यावसायिक कृषि स्थापित हुनु एउटै कुरा होइन। बजारमा उत्पादन पुग्नु सकारात्मक पक्ष हो, तर त्यसको निरन्तरता, उचित मूल्य, उत्पादन लागत, गुणस्तर, प्रशोधन र किसानको वास्तविक नाफा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
पूर्वाधारले बाटो खोल्यो, अब कृषिलाई व्यवसाय बनाउने बेला
१७ वर्षको अन्तरालपछि गाउँ पुग्दा सडक, बजारको पहुँच र कृषि गतिविधिमा आएका परिवर्तन देख्न सकिन्छ। गाउँ पहिलेको जस्तो छैन। विकास हुँदै नभएको पनि होइन। तर विकासको यात्रा पूरा भएको छैन।
विशेषगरी कृषिमा भएको प्रगति अझै धेरै हदसम्म निर्वाहमुखी छ। किसानले उत्पादन गरिरहेका छन्, दूध बेचिरहेका छन्, सुन्तला फलाइरहेका छन् र टिम्मुर बजारसम्म पुर्याइरहेका छन्। तर यी गतिविधिलाई व्यवस्थित, नियमित र पर्याप्त आम्दानी दिने व्यवसायमा रूपान्तरण गर्न अझै काम गर्न बाँकी छ।
कृषिलाई व्यावसायिक बनाउन उत्पादन बढाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। कुन वस्तुको बजार कहाँ छ, कति उत्पादन गर्दा नाफा हुन्छ, लागत कसरी घटाउने, उत्पादनलाई कसरी सुरक्षित राख्ने र उचित मूल्य कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्छ।
दूध उत्पादनमा पशुका लागि गुणस्तरीय आहार, पशु स्वास्थ्य सेवा, उन्नत व्यवस्थापन र बजारको सुनिश्चितता आवश्यक छ। सुन्तला तथा टिम्मुरमा बिरुवाको गुणस्तर, रोग–कीरा व्यवस्थापन, संकलन, भण्डारण, प्रशोधन र बजार विस्तार महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। किसानले उत्पादन गरेपछि मात्रै बजार खोज्ने होइन, उत्पादनअघि नै बजारको सम्भावना बुझ्ने व्यवस्था विकास गर्नुपर्छ।
सहकारी, स्थानीय सरकार, कृषि प्राविधिक र निजी क्षेत्रबीचको सहकार्यले यसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। उत्पादनको सम्भावना भएका क्षेत्र पहिचान गरेर व्यावसायिक खेतीका योजना बनाउने, किसानलाई प्राविधिक ज्ञान र वित्तीय पहुँच उपलब्ध गराउने तथा बजारसँग जोड्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
गाउँमा सडक पुगेपछि किसानले बजारसम्म पुग्ने बाटो पाएका छन्। अब उत्पादनको उचित मूल्य, प्रविधि, लगानी र बजारको सुनिश्चिततासम्म पुग्ने बाटो पनि सहज बनाउनुपर्छ।
युवालाई गाउँमै रोक्ने आधार कृषि नै बन्न सक्छ
आज गाउँका युवासामु वैदेशिक रोजगारी एउटा प्रमुख विकल्प बनेको छ। गाउँमा बसेर खेतीपाती गर्दा पर्याप्त आम्दानी नहुने, लगानीको जोखिम बढी हुने र भविष्य सुनिश्चित नदेखिने अवस्थाले धेरै युवालाई गाउँ छाड्न प्रेरित गर्छ।
निर्वाहमुखी कृषिले परिवारको सामान्य आवश्यकता धान्न सघाउन सक्छ, तर युवालाई गाउँमै बसेर भविष्य निर्माण गर्न आकर्षित गर्न त्यसले मात्रै पुग्दैन। त्यसका लागि कृषिलाई व्यावसायिक, प्रतिस्पर्धी र सम्मानजनक पेसा बनाउन आवश्यक छ।
युवाले विदेशमा श्रम बेचेर कमाउने आम्दानीको सम्भावना गाउँमै कृषि उद्यमबाट पनि प्राप्त गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ। त्यसका लागि भाषणभन्दा बढी आवश्यक छ—लगानी गर्ने वातावरण, सीप र प्रविधि, भरपर्दो बजार तथा उत्पादनबाट नाफा कमाउन सकिने सुनिश्चितता।
गाउँमा सम्भावना नभएर युवा विदेशिएका हुन् भन्ने निष्कर्ष पनि सही हुँदैन। गुर्भाकोटको दूध उत्पादन, लामिडाँडाको सुन्तला र धरापानीको टिम्मुरले सम्भावना देखाएका छन्। चुनौती ती सम्भावनालाई स्थायी रोजगारी र भरपर्दो आम्दानीमा रूपान्तरण गर्नु हो।
कृषि केवल किसानको निजी पेसा होइन। यो गाउँको अर्थतन्त्र, स्थानीय रोजगारी, खाद्य सुरक्षा र युवाको भविष्यसँग जोडिएको क्षेत्र हो। यसलाई व्यवस्थित बनाउन सके गाउँमा पैसा घुम्छ, स्थानीय बजार चलायमान हुन्छ र अन्य व्यवसायका अवसर पनि बढ्छन्।
गाउँ बदलिएको छ, अब सोच र उत्पादन प्रणाली बदल्नुपर्छ
सत्र वर्षपछि आफ्नै जन्मभूमि पुग्दा एउटा सन्तोष अवश्य लाग्यो—गाउँमा परिवर्तन भएको छ। सडक पुगेको छ, किसानले उत्पादनको बजार पाउन थालेका छन्, दूध बिक्रीबाट लाखौँ रुपैयाँ गाउँभित्रै भित्रिन्छ र सुन्तला तथा टिम्मुरले गाउँलाई फराकिलो बजारसँग जोडिरहेका छन्।
तर यही परिवर्तनले अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ—यी सम्भावनालाई अझ व्यवस्थित बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन? गाउँको कृषि युवाले भविष्य देख्ने व्यवसाय बन्न सक्छ कि सक्दैन?
यसको उत्तर पूर्वाधार निर्माणमा मात्रै होइन, पूर्वाधारको उपयोगबाट सिर्जना हुने आर्थिक अवसरमा खोज्नुपर्छ। सडक बनाउनु विकासको एउटा चरण हो; त्यस सडकबाट किसानको उत्पादन बजारसम्म पुग्नु, उचित मूल्य पाउनु र परिवारको जीवनस्तर सुध्रिनु विकासको वास्तविक उपलब्धि हो।
गाउँमा केही भएको छैन भन्नु यथार्थ होइन। तर जति भएको छ, त्यतिमै सन्तुष्ट हुनु पनि पर्याप्त हुँदैन। अब निर्वाहमुखी कृषिबाट व्यावसायिक कृषितर्फ अघि बढ्ने समय हो।
दसैँमा गाउँ फर्किँदा बाल्यकालका सम्झना मात्रै ताजा भएनन्, गाउँको भविष्यबारे सोच्ने अवसर पनि मिल्यो। मेरो जन्मभूमि धरापानी र आसपासका गाउँमा सम्भावना छन्। ती सम्भावनालाई उत्पादन, बजार र रोजगारीसँग जोड्न सकियो भने गाउँ केवल सम्झनामा फर्किने ठाउँ होइन, भविष्य निर्माण गर्ने थलो पनि बन्न सक्छ।
गाउँ बदलिएको छ। अब गाउँको कृषि बदल्नुपर्छ—यस्तो कृषि, जसले परिवारको पेट मात्रै नभरियोस्, युवालाई भविष्यको भरोसा पनि देओस्।
