नेपालगन्जको औद्योगिक भविष्य : अस्थिरताको जरा र सम्भावनाको बाटो

विगत दुई दशकदेखि नेपालगन्जको औद्योगिक क्षेत्रमा प्रत्यक्ष संलग्न रहँदै आएको एक उद्यमीका हैसियतले म यो कुरा जिम्मेवारीपूर्वक भन्न सक्छु—नेपालगन्जसँग औद्योगिक सम्भावना प्रशस्त छन्, तर ती सम्भावना संरचनागत अस्थिरताको बोझले वर्षौंदेखि थिचिएका छन्। लगानी गर्दै, कारखाना चलाउँदै, दक्ष जनशक्ति खोज्दै र बजारसँग निरन्तर जुध्दै आएको अनुभवले मलाई सिकाएको निष्कर्ष यही हो—समस्या पहिचान गर्न कठिन छैन, तर तिनको जरासम्म पुगेर समाधान खोज्ने धैर्य र नीतिगत इच्छाशक्ति हामीसँग अझै अपुग छ।

इतिहासले दिएको व्यापारिक चरित्र

नेपालगन्जको उत्पत्ति नै वाणिज्यका लागि भएको हो। सन् १८६० मा ‘नयाँ मुलुक’ फिर्ता भएपश्चात् राणा शासकहरूले यसलाई सीमान्त बजार–नगरका रूपमा योजनाबद्ध ढङ्गले विकास गरे। त्यसैबेलादेखि यो सहर उत्पादनभन्दा किनबेच र भन्सार राजस्वमा हुर्कियो। सन् १९७३ मा औद्योगिक जिल्लाको स्थापनासँगै पहिलोपटक स्वदेशी उत्पादनको आधार खडा गर्ने प्रयास भयो। तथापि, आजपर्यन्त नेपालगन्जको मूल चरित्र वाणिज्यप्रधान नै रहेको यथार्थ हामीले स्वीकार्नुपर्छ। यही ऐतिहासिक पृष्ठभूमिलाई नबुझी वर्तमानका समस्याको समाधान सम्भव छैन।

अस्थिरताका तीन आधार : विद्युत्, जनशक्ति र कच्चा पदार्थ

बीस वर्षको अनुभवले मलाई एउटा निष्कर्षमा पुर्‍याएको छ—नेपालगन्जका उद्योगलाई सबैभन्दा बढी सताउने कुनै एउटा समस्या होइन, बरु तीन प्रकारका अस्थिरता हुन्। यी तीन आधार डगमगाउँदा सम्पूर्ण औद्योगिक ढाँचा नै लड्खडाउँछ।

पहिलो—विद्युत्को अस्थिरता। उत्पादनको बीचमा बिजुली जाँदा मेसिन रोकिन्छ, कच्चा पदार्थ बर्बाद हुन्छ र आपूर्ति मिति चुक्छ। भरपर्दो र नियमित ऊर्जाबिना कुनै पनि उद्योग प्रतिस्पर्धी हुन सक्दैन। समर्पित औद्योगिक फिडर र सौर्यजस्ता वैकल्पिक स्रोतमार्फत यो अस्थिरतालाई तत्काल सम्बोधन गर्नुपर्छ।

दोस्रो—जनशक्तिको अस्थिरता। दक्ष प्राविधिक—वेल्डर, मेसिन अपरेटर, इलेक्ट्रिसियन र मर्मतसम्भारकर्मी—स्थानीय रूपमा उत्पादन नहुँदा हामी निरन्तर अभावमा छौँ। शिक्षित युवा वैदेशिक रोजगारीतर्फ पलायन हुन्छन् र बाध्य भएर हामी भारतीय प्राविधिकमाथि निर्भर हुन्छौँ। यसले उत्पादन त चलाउँछ, तर सीप स्थानीय हातमा हस्तान्तरण नहुँदा र आर्जन सीमापारि जाँदा हामी सधैँ बाहिरी दक्षतामा भर पर्ने दुष्चक्रमा फस्छौँ।

तेस्रो—कच्चा पदार्थको अस्थिरता। प्लास्टिकलगायत पेट्रोकेमिकलमा आधारित उद्योगका कच्चा पदार्थ प्रायः आयातित हुँदा अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यमा हुने उतारचढाव र आपूर्ति अवरोधको प्रत्यक्ष असर हाम्रो उत्पादन लागतमा पर्छ। आपूर्ति सुनिश्चित नहुँदा योजनाबद्ध उत्पादन असम्भव हुन्छ।

यी तीन अस्थिरतालाई स्थिरतामा रूपान्तरण गर्नु नै नेपालगन्जको औद्योगिक पुनरुत्थानको प्रस्थानबिन्दु हो।

संरचनागत चुनौती : प्राविधिक शून्यता र खुला सिमाना

अस्थिरताका यी तीन आधारमाथि दुई थप संरचनागत बोझ थपिएका छन्। पहिलो, प्राविधिक सहयोगको अभाव—यहाँ भरपर्दो परीक्षण प्रयोगशाला, गुणस्तर प्रमाणीकरण केन्द्र वा विशेषज्ञ मर्मत सेवाको अभाव छ। मेसिन बिग्रँदा स्पेयर पार्ट्स र प्राविधिकका लागि भारत नै कुर्नुपर्ने बाध्यताले उत्पादन अवरुद्ध हुने समय लम्बिन्छ र घाटा बढ्छ।

दोस्रो, खुला सिमाना—जुन व्यापारका लागि वरदान भए पनि उद्योगका लागि ठूलो चुनौती हो। भारतमा ठूलो पैमानामा उत्पादन, सस्तो ऊर्जा र परिपक्व पूर्वाधार हुँदा त्यहाँका वस्तु स्वाभाविक रूपमा सस्ता पर्छन्। हाम्रा साना उद्योगलाई मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन हुन्छ। यसमाथि अनौपचारिक आयात र कम बिजकीकरण (under-invoicing) ले औपचारिक रूपमा कर तिर्ने उद्यमीलाई थप असहज बनाउँछ। उच्च ब्याजदर र तरलता अभावसँगै यी चुनौतीले हालका वर्षमा बाँकेका दुई सयभन्दा बढी साना उद्योग बन्द गराए। यो मैले टाढाबाट सुनेको होइन, नजिकैबाट भोगेको यथार्थ हो।

सुधारको खाका : जरादेखि समाधानतर्फ

१. शिक्षाको आधार सुदृढीकरण—यही नै मूल जरा हो

सम्पूर्ण समस्याको जरामा सीप र शिक्षाको कमजोर आधार छ। यसलाई नसुधारी अन्य कुनै हस्तक्षेप दिगो हुँदैन।

• विद्यालय तहबाटै प्राविधिक शिक्षा : कक्षा ९ देखि नै वेल्डिङ, इलेक्ट्रिकल, अटोमोबाइल, रेफ्रिजरेसन, प्लम्बिङ, सूचना प्रविधि र मेकानिकलजस्ता व्यावसायिक विषय पाठ्यक्रममा समावेश गरौँ, ताकि हरेक युवा सीप बोकेर निस्कोस्।

• प्राविधिक शिक्षालयको क्षमता विस्तार : CTEVT अन्तर्गतका संस्थाका कार्यशाला, सिट सङ्ख्या र उपकरण औद्योगिक मागअनुरूप बढाऔँ।

• उद्योग–शैक्षिक संस्था साझेदारी : विद्यार्थीले कक्षामा सिकेको ज्ञान उद्योगमै अभ्यास गर्ने प्रशिक्षार्थी (apprenticeship) मोडेल स्थापित गरौँ। हामी उद्यमी इन्टर्नसिप र कार्यस्थलमा तालिम दिन तयार छौँ। आवश्यक छ त संस्थागत समन्वय।

• मागमुखी छोटो तालिम र सीप प्रमाणीकरण : बजारको मागअनुसारको प्रमाणपत्रले युवालाई तत्काल रोजगारयोग्य बनाउँछ।

२. आइडिया बैंक र एन्जल लगानी—पुस्ताबीचको सेतु निर्माण

नेपालगन्जको उद्यमशीलतालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन म एउटा मौलिक अवधारणा प्रस्ताव गर्न चाहन्छु—‘आइडिया बैंक’।

यो एउटा संस्थागत मञ्च हो, जहाँ नवीन सोच बोकेका युवाले आफ्ना व्यावसायिक विचार (idea) प्रस्तुत गर्न र लगानीकर्तासमक्ष राख्न पाऊन्। अर्कोतिर, वर्षौँको अनुभव र पुँजी सञ्चित गरेका हामीजस्ता पुराना लगानीकर्ता तथा उद्योगसम्बद्ध व्यक्तिहरू एन्जल लगानीकर्ता (angel investor) का रूपमा अगाडि आऔँ।

यसले तीनवटा काम एकसाथ गर्छ : युवाको नवीन विचारलाई पुँजी र बजारसम्बन्धी ज्ञानसँग जोड्छ, स्थानीय निष्क्रिय पुँजीलाई उत्पादनमूलक लगानीमा परिचालन गर्छ र अनुभवी उद्यमीको सल्लाह (mentorship) मार्फत नयाँ उद्यमको जोखिम घटाउँछ। नेपालगन्ज उद्योग वाणिज्य संघजस्ता संस्थाको अगुवाइमा यस्तो मञ्च सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

विचार युवासँग छ, पुँजी र अनुभव हामीसँग। यी दुईलाई जोड्ने पुल नै अबको आवश्यकता हो।

३. उद्योग–व्यवसायको सुदृढीकरण

• वित्तीय सहजता : साना उद्योगका लागि सहुलियत कर्जा, पुनर्कर्जा र लक्षित प्याकेजको व्यवस्था गरौँ।

• ऊर्जा स्थिरता : समर्पित औद्योगिक फिडर, नियमित विद्युत् आपूर्ति र सौर्य ऊर्जाजस्ता वैकल्पिक स्रोतको व्यवस्था गरौँ।

• मूल्य अभिवृद्धि : बाँके कृषिको भण्डार हो। कच्चा पदार्थ बेच्ने मात्र होइन, प्रशोधन गरी मूल्य थपेर बेचौँ। खाद्य प्रशोधन, पशु दाना, दुग्धजन्य उत्पादन र शीतभण्डारमा प्रशस्त सम्भावना छन्।

• साझा सुविधा केन्द्र : साना उद्योगले छुट्टाछुट्टै स्थापना गर्न नसक्ने परीक्षण प्रयोगशाला, गुणस्तर केन्द्र र मर्मत सेवा साझा रूपमा उपलब्ध गराऔँ।

• समर्पित औद्योगिक क्षेत्र तथा विशेष आर्थिक क्षेत्र : छरिएको लगानीलाई सुविधासम्पन्न एकीकृत क्षेत्रमा केन्द्रित गरौँ।

• डिजिटलीकरण : ERP, इन्भेन्ट्री र लेखा प्रणालीले लागत घटाउँछन् र पारदर्शिता बढाउँछन्।

• निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा र नीतिगत स्थिरता : सीमा अनुगमन कडा बनाई अनौपचारिक आयात नियन्त्रण गरौँ। स्थिर, स्पष्ट र सरल कर नीतिले मात्र दीर्घकालीन लगानी टिकाउन सक्छ।

४. नयाँ आर्थिक इन्जिनहरू

नेपालगन्जको भूगोल र अवस्थिति दुवैले परम्परागत उद्योगभन्दा बाहिरका अवसर पनि खोल्छन्। भेरी–कर्णाली क्षेत्रको कृषि–औद्योगिक प्रशोधन केन्द्र, प्रवेशद्वारको स्थानगत लाभ उपयोग गर्ने लजिस्टिक्स तथा भण्डारण केन्द्र, कर्णालीका बहुमूल्य जडीबुटी प्रशोधन उद्योग, युवालाई देशभित्रै रोजगारी दिने सूचना प्रविधि तथा डिजिटल सेवा, क्षेत्रीय र सीमापारिका उपभोक्तालाई लक्षित स्वास्थ्य तथा शिक्षा केन्द्र र तराईको सम्भावनामा आधारित नवीकरणीय ऊर्जा यसका प्रमुख सम्भावना हुन्।

५. पर्यटन—भूगोलले दिएको वरदान

सीमापारि रहेको उत्तर प्रदेशको ठूलो जनसङ्ख्या हाम्रा लागि धार्मिक पर्यटनको सम्भावित बजार हो। बागेश्वरी शक्तिपीठले सीमापारिका श्रद्धालुलाई आकर्षित गर्न सक्छ। नेपालगन्ज रारा ताल, बाजुरा तथा अपि–सैपाललगायत कर्णाली र सुदूरपश्चिमका हिमाली गन्तव्यसम्म पुग्ने महत्त्वपूर्ण हवाई प्रवेशद्वार पनि हो।

उत्पादनमा भारतसँग मूल्यका आधारमा प्रतिस्पर्धा गर्न कठिन भए पनि तीर्थ र पर्यटनमा हामी भारतीय पर्यटकलाई नै ग्राहक बनाउन सक्छौँ। यसबाट होटल, यातायात, गाइड र स्थानीय उत्पादनसम्मको मूल्य शृङ्खला स्थानीय रूपमा फस्टाउन सक्छ।

६. मनोरञ्जन उद्योग—सम्भावनासहित व्यवस्थापन

भारतमा जुवामाथि विभिन्न कानुनी प्रतिबन्ध रहेको अवस्थामा नियमनसहितको क्यासिनो र स्पा ले सीमापारिका पर्यटकलाई आकर्षित गरेर राजस्व र रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छन्। तर यो क्षेत्र कडा नियमन, पारदर्शी कर प्रणाली र सामाजिक सुरक्षाबिना अव्यवस्थित बन्न सक्छ।

व्यवस्थित मनोरञ्जनले आर्थिक लाभ दिन्छ, जबकि अव्यवस्थित मनोरञ्जनले सामाजिक समस्या निम्त्याउन सक्छ। नीतिले यो रेखा स्पष्ट कोर्नैपर्छ।

एउटा नबिर्सनुपर्ने सत्य : उद्यमीको जोखिम

अन्त्यमा, दुई दशकको अनुभवले सिकाएको एउटा सत्य म सम्बन्धित सबैलाई स्मरण गराउन चाहन्छु—उद्यमी पहिलो लगानीकर्ता हो, तर प्रतिफल प्राप्त गर्ने अन्तिम सरोकारवाला।

उद्योग स्थापनामा सुरुमा उद्यमीको पुँजी लाग्छ। त्यसपछि कामदारले ज्याला, बैंकले ब्याज, सरकारले कर र आपूर्तिकर्ताले भुक्तानी पाउँछन्। यी सबैको दायित्व पूरा गरेपछि बाँकी रहे मात्र उद्यमीले प्रतिफल पाउँछ। बाँकी नरहे घाटा पनि उसकै काँधमा पर्छ।

अर्थात्, उद्यमी नै सबैभन्दा बढी जोखिम बोक्ने तर सबैभन्दा कम सुरक्षित पात्र हो। त्यसैले राज्य र नीति निर्माताहरूले उद्यमीलाई बोझ होइन, साझेदार ठान्नुपर्छ। किनकि उद्यमी टिके मात्र रोजगारी, राजस्व र समग्र अर्थतन्त्र टिक्छ।

निष्कर्ष

नेपालगन्जको भविष्य निराशाजनक छैन, तर सहज पनि छैन। भारतसँग मूल्यमा प्रतिस्पर्धा गर्नेभन्दा आफ्नै शिक्षाको आधार, प्राविधिक आत्मनिर्भरता, उद्यमशील पुस्ताबीचको सहकार्य र भूगोलमा आधारित सम्भावनामा लगानी गर्नु आवश्यक छ।

विद्युत्, जनशक्ति र कच्चा पदार्थको अस्थिरतालाई स्थिरतामा रूपान्तरण गरौँ। विद्यालय तहदेखि नै प्राविधिक शिक्षा दिऔँ। आइडिया बैंक र एन्जल लगानीमार्फत युवाको सोचलाई पुँजीसँग जोडौँ। पर्यटन, कृषि प्रशोधन र नयाँ सेवा उद्योगलाई आर्थिक इन्जिन बनाऔँ। यी सबैको केन्द्रमा रहेको जोखिम वहन गर्ने उद्यमीलाई नीतिले संरक्षण गरोस्।

मेरो दृढ विश्वास छ—सही दृष्टिकोण, स्थिर नीति र उद्यमप्रतिको सम्मानसहित नेपालगन्ज ‘पुनर्विक्रयको बजार’बाट ‘साँचो औद्योगिक केन्द्र’मा रूपान्तरण हुने पूर्ण सामर्थ्य राख्छ।

(कार्की नेपालगन्ज उद्योग वाणिज्य संघकाे बरिष्ठ उपाध्यक्ष (उद्योग) हुनुहुन्छ )