नेपालगन्ज। पश्चिम नेपालको प्रमुख व्यापारिक केन्द्रका रूपमा परिचित नेपालगन्जको अर्को महत्त्वपूर्ण पहिचान औद्योगिक उत्पादन पनि हो। यहाँ उत्पादन हुने प्लाइउड, स्टिल, खाद्य तेल, दाल, पाइप, प्रेसर कुकर, धातुका भाँडाकुँडा, सिमेन्ट, रंगरोगन तथा अन्य औद्योगिक सामग्रीले स्थानीय बजारमा मात्र नभई देशका विभिन्न भागमा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेका छन्।
नेपालगन्ज र आसपासको औद्योगिक क्षेत्रमा सञ्चालित उद्योगले निर्माण सामग्रीदेखि दैनिक उपभोग्य वस्तुसम्म उत्पादन गरिरहेका छन्। केही उद्योगले स्वदेशी बजारमा स्थापित पहिचान बनाएका छन् भने केहीले भारतलगायत विदेशी बजारमा समेत उत्पादन पठाउँदै आएका छन्।
शिखर प्लाइउड : नेपालगन्जबाट भारतसम्म पुगेको उत्पादन
नेपालगन्जको औद्योगिक पहिचान स्थापित गर्न योगदान पुर्याउने उत्पादनमध्ये शिखर प्लाइउड उल्लेखनीय छ। फर्निचर, घर निर्माण तथा आन्तरिक सजावटमा प्रयोग हुने प्लाइउड र ढोकाको उत्पादन गर्दै आएको शिखरले आफ्नो बजार देशका विभिन्न क्षेत्रमा विस्तार गरेको छ।
शिखर ग्रुप अफ इन्डस्ट्रिजले प्लाइउडसँगै ढोका र केबल उत्पादनमा समेत काम गर्दै आएको छ। शिखर केबलका उत्पादनमा विद्युतीय तार तथा विभिन्न प्रयोजनका केबल पनि समावेश छन्। यसरी एउटै औद्योगिक समूहले निर्माण सामग्री र विद्युतीय सामग्रीको उत्पादनमा उपस्थिति जनाएको छ।
नेपालमा उत्पादित प्लाइउडको भारतीय बजारमा समेत सम्भावना देखिएको छ।
अम्बे स्टिलदेखि सिमेन्टसम्म
नेपालगन्जको अर्को स्थापित औद्योगिक उत्पादन अम्बे ब्रान्डको टीएमटी छड हो। बाँकेको जय अम्बे स्टिल्सले उत्पादन गर्ने छड निर्माण क्षेत्रमा प्रयोग हुँदै आएको छ। घर, भवन, पुल तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणमा प्रयोग हुने स्टिलले नेपालगन्जलाई निर्माण सामग्री आपूर्ति गर्ने औद्योगिक केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग पुर्याएको छ।
त्यस्तै, बाँकेको औद्योगिक क्षेत्रमा सिमेन्ट उत्पादनको पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ। जयमंगलम् सिमेन्ट्सले उत्पादन गर्दै आएको सिमेन्ट पश्चिम नेपालका निर्माण बजारसँग जोडिएको छ। सिमेन्ट, फलाम तथा स्टिलजन्य सामग्रीको उत्पादनले निर्माण क्षेत्रमा बाहिरबाट आउने वस्तुमाथिको निर्भरता घटाउने सम्भावना राख्छ।
धारा तेल र ज्ञान दालदेखि अन्य खाद्य उत्पादनसम्म
नेपालगन्जसँग जोडिएका स्थापित उपभोक्ता उत्पादनमध्ये धारा तोरीको तेल र ज्ञान ब्रान्डका दाल पनि पर्छन्। सौरभ आयल एन्ड एग्रो इन्डस्ट्रिजले धारा तेलसँगै बिगुल र स्वस्तिक तोरीको तेल तथा ज्ञान ब्रान्डका विभिन्न दाल उत्पादन गर्दै आएको छ।
कम्पनीको आधिकारिक विवरणअनुसार नेपालगन्जस्थित यस उद्योगमा तोरीको तेल, दाल र धान प्रशोधनको व्यवस्था छ। दैनिक उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्ने यस्ता उद्योगले स्थानीय कृषि उत्पादनको प्रशोधन र बजार विस्तारमा पनि भूमिका खेल्छन्।
खाद्य प्रशोधन क्षेत्रमा विकास फ्लावर मिल र पूजा दाल मिलजस्ता उद्योग पनि नेपालगन्जको औद्योगिक इतिहाससँग जोडिएका छन्। यस्ता उद्योगबाट उत्पादन हुने पिठो, दाल तथा अन्य खाद्य सामग्रीले स्थानीय माग पूरा गर्नुका साथै पश्चिम नेपालका बजारमा आपूर्ति गर्ने आधार तयार पारेका छन्। धेरै यस्ता उद्योग ईतिहास बनिसकेका छन् ।
VMI ग्रुप : प्रेसर कुकर र धातुका भाँडाकुँडा
नेपालगन्जको अर्को औद्योगिक पहिचान VMI ग्रुप हो। सन् १९८१ देखि सञ्चालनमा रहेको यस समूहले परम्परागत धातुका भाँडाकुँडादेखि आधुनिक भान्सामा प्रयोग हुने प्रेसर कुकर, कुकवेयर र ग्यास चुलोसम्म उत्पादन गर्दै आएको छ।
VMI ग्रुपका उत्पादन शालिमार, प्रेस्टो, ब्लुस्टार र VMI ब्रान्डमा बजारमा उपलब्ध छन्। तामा, पित्तल, काँस र आल्मुनियमका भाँडाकुँडा, पूजा सामग्री, कराही, फ्राइप्यान तथा विभिन्न प्रकारका प्रेसर कुकर यसका उत्पादनमा पर्छन्।
परम्परागत धातुका सामग्री उत्पादन गर्ने सीपलाई आधुनिक उत्पादन प्रविधिसँग जोड्दै आएको यस उद्योगले नेपालगन्जको औद्योगिक पहिचानलाई घरघरमा पुर्याएको छ। धातु प्रशोधन र पुनर्चक्रणलाई उत्पादन प्रक्रियासँग जोड्नु पनि यसको औद्योगिक गतिविधिको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
स्टार पोलीपाइपदेखि प्लास्टिक उद्योगसम्म
नेपालगन्जको औद्योगिक उत्पादनमा प्लास्टिकजन्य सामग्रीको पनि योगदान छ। स्टार पोलीपाइपले कृषि, खानेपानी, भवन निर्माण तथा पूर्वाधार क्षेत्रमा प्रयोग हुने विभिन्न प्रकारका पाइप र फिटिङ्स उत्पादन गर्दै आएको छ। नेपालगन्ज–१८ मा रहेको यसको उत्पादन केन्द्रले देशव्यापी बजारमा आपूर्ति गर्ने आधार बनाएको छ।
त्यस्तै, लक्ष्मी प्लास्टिकलगायतका उद्योग नेपालगन्जको औद्योगिक विकाससँग जोडिएका छन्। प्लास्टिकका बोतल, जर्किन, ड्रम तथा अन्य सामग्रीको उत्पादनले औद्योगिक प्याकेजिङ र दैनिक उपभोगका क्षेत्रमा आपूर्ति गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
रंगरोगन, रोजिन र टर्पेन्टाइन पनि नेपालगन्जको उत्पादन
नेपालगन्जमा उत्पादन हुने वस्तुको सूचीमा रंगरोगन तथा रासायनिक प्रशोधनसँग सम्बन्धित सामग्री पनि पर्छन्। आशिर्वाद पेन्ट्स नेपालगन्जमा आधारित रंग उत्पादक उद्योग हो। घर तथा भवनका लागि प्रयोग हुने रंग र कोटिङ सामग्री उत्पादन गर्ने यस उद्योगले विशेषगरी पश्चिम नेपालका बजारमा उपस्थिति बनाएको छ।
त्यस्तै, बाँकेको नेपालगन्ज–कोहलपुर औद्योगिक करिडोरमा रोजिन, टर्पेन्टाइन र कत्था उत्पादन गर्ने उद्योग सञ्चालनमा छन्। गंगा रोजिन एन्ड टर्पेन्टाइन, खनाल रोजिन एन्ड टर्पेन्टाइन, बंगलामुखी रोजिन एन्ड टर्पेन्टाइन तथा गणपति कत्था एन्ड एलाइड इन्डस्ट्रिजजस्ता उद्योग यस क्षेत्रको औद्योगिक गतिविधिसँग जोडिएका छन्।
यी उत्पादनको विशेषता स्थानीय बजारमा मात्र सीमित नरहनु हो। प्रकाशित विवरणअनुसार बाँकेका विभिन्न रोजिन, टर्पेन्टाइन तथा कत्था उद्योगले भारततर्फ पनि उत्पादन निकासी गर्दै आएका छन्। यद्यपि, हालको निर्यात परिमाण र प्रत्येक उद्योगको सञ्चालन अवस्थाबारे थप तथ्यांक आवश्यक छ।
प्लाइउड, केबल र अन्य औद्योगिक उत्पादन
नेपालगन्ज औद्योगिक क्षेत्रभित्र प्लाइउड, ढोका, विद्युतीय तार, साबुन, सरफ, रंगरोगन, खाद्य सामग्री, प्लास्टिकका बोतल तथा अन्य औद्योगिक सामग्री उत्पादन हुने गरेको औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन लिमिटेडको विवरणमा उल्लेख छ।
यस क्षेत्रको अर्को पक्ष औषधि उत्पादन हो। नेपालगन्जमा पानस फर्मास्युटिकल्स तथा आइडियल फर्मास्युटिकल कम्पनीजस्ता औषधि उत्पादक उद्योग पनि छन्। औषधि उद्योगले स्वास्थ्य क्षेत्रमा आवश्यक वस्तुको स्वदेशी उत्पादन र आपूर्तिको सम्भावना बढाउँछन्। तर, यी उद्योगका उत्पादनको देशव्यापी बजार हिस्सा र हालको उत्पादन परिमाणबारे थप पुष्टि आवश्यक छ।
व्यापारिक सहरबाट उत्पादनको केन्द्रतर्फ
नेपालगन्जको औद्योगिक उत्पादनको सूची हेर्दा यसको आधार खाद्य प्रशोधन र निर्माण सामग्रीमा मात्र सीमित छैन। प्लाइउड, स्टिल, केबल, पाइप, प्रेसर कुकर, धातुका भाँडाकुँडा, रंगरोगन, रोजिन, टर्पेन्टाइन, कत्था, प्लास्टिकजन्य सामग्री र औषधि उत्पादनले यस क्षेत्रको औद्योगिक विविधतालाई देखाउँछन्।
भारतसँगको सीमा, पश्चिम नेपालका विभिन्न जिल्लासँगको व्यापारिक सम्बन्ध र ढुवानीको पहुँचले यहाँका उद्योगलाई बजार विस्तारको अवसर प्रदान गरेका छन्। तर, बजारमा स्थापित नाम हुनु मात्रै पर्याप्त छैन। कच्चा पदार्थको उपलब्धता, उत्पादन लागत, गुणस्तर, वित्तीय पहुँच, ऊर्जा, दक्ष जनशक्ति र निर्यात प्रक्रियामा सहजता उद्योगको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
नेपालगन्जमा उत्पादन भएर देशका विभिन्न भागमा पुग्ने वस्तुहरूको सूचीले यस क्षेत्रको औद्योगिक सम्भावना देखाउँछ। शिखर प्लाइउड, अम्बे स्टिल, धारा तेल, ज्ञान दाल, स्टार पोलीपाइप र VMI ग्रुपका उत्पादनसँगै खाद्य प्रशोधन, प्लास्टिक, रंगरोगन र रासायनिक प्रशोधन उद्योगले नेपालगन्जको पहिचान व्यापारिक केन्द्रमा मात्र सीमित नरहेको संकेत गर्छन्।
