नेपालगन्ज । भारतमा मजदुरी गर्दा कमाएको पैसाले होइन, त्यहाँबाट ल्याएको ‘टेप’ साटफेर गरेर बाँकेको राप्तीसोनारी–९, ढकेरीका हिमबहादुर खड्काले बाख्रापालन सुरु गरेका थिए। सानो प्रयासबाट सुरु भएको उनको व्यवसाय कुनै बेला १७० वटासम्म बाख्रा पाल्ने अवस्थामा पुगेको थियो। तर अहिले त्यही बाख्रापालन उनको परिवारका लागि आम्दानीको स्रोतभन्दा बढी आर्थिक बोझ बन्न पुगेको छ।
चरिचरणको अभावमा बाख्रालाई जंगलमा चराउन नपाएपछि खड्काले खोरमै थुनेर पाल्नुपर्ने अवस्था आयो। घाँस, दाना र श्रममा खर्च बढ्दै गयो। उत्पादनको उचित मूल्य नपाउँदा लगानी उठाउनसमेत कठिन भयो। व्यवसाय विस्तार गर्ने र सरकारी अनुदानबाट केही राहत पाउने आशामा लगानी थप्दै जाँदा ऋणको भार पनि बढ्दै गयो।
अन्ततः खड्का अहिले भएका बाख्रा धमाधम बेचेर खोर रित्तो बनाउँदै छन्। लामो समयको मेहनत, लगानी र संघर्षपछि व्यवसायबाट हात झिक्न बाध्य भएका उनी भन्छन्, ‘मैले गर्न सक्ने सबै गरेँ, अब बाख्रा पाल्दिनँ।’
खड्काको यो अनुभव बाँके र बर्दियामा बाख्रापालनमा संलग्न किसानले भोगिरहेको संकटको एउटा प्रतिनिधि उदाहरण हो। चरिचरणमा प्रतिबन्ध, वन्यजन्तुको जोखिम, बढ्दो उत्पादन लागत र बजारमा उचित मूल्य नपाउने समस्याले व्यावसायिक बाख्रापालन संकटमा पर्दै गएको छ। कतिपय किसानले बाख्राको संख्या घटाइरहेका छन् भने कतिपयले व्यवसाय नै बन्द गर्न थालेका छन्।
जंगलमा चराउन नपाउँदा बढ्यो लागत
बाँके र बर्दियाका ग्रामीण क्षेत्रमा लामो समयदेखि पशुपालन र खेतीपाती किसानको जीविकोपार्जनका प्रमुख आधार रहँदै आएका छन्। विशेषगरी जंगल र झाडी आसपासका बस्तीमा बाख्रापालनलाई कम लगानीबाट सुरु गर्न सकिने र आम्दानीको सम्भावना भएको व्यवसायका रूपमा लिइन्थ्यो।
तर वन क्षेत्रमा चरिचरण गर्न नपाउने अवस्था र बाघ, चितुवालगायत वन्यजन्तुको जोखिमले किसानको परम्परागत पशुपालन प्रणाली प्रभावित भएको छ। जंगलमा चराएर पाल्दा कम खर्चमा व्यवस्थापन गर्न सकिने बाख्रालाई अहिले खोरमै थुनेर पाल्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुँदा किसानको लागत बढेको छ।
खोरमा बाख्रा पाल्न घाँस काटेर ल्याउनुपर्ने, दाना खरिद गर्नुपर्ने र नियमित हेरचाहमा थप श्रम खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ। बाख्राको संख्या धेरै भएका किसानका लागि यो खर्च अझ बढी हुन्छ। उत्पादनको मूल्यले खर्च धान्न नसक्दा व्यवसाय टिकाइराख्न कठिन भएको किसानहरूको अनुभव छ।
बाख्रापालनमा समस्या भोगिरहेका किसानमध्ये बाँकेको राप्तीसोनारी–५ का बम्बबहादुर पुन मगर पनि एक हुन्। त्यस्तै, बर्दियाको बाँसगढी–४ मटेरियाका भीमबहादुर ओलीको अनुभवले पनि चरिचरण अभाव र बढ्दो लागतले व्यावसायिक पशुपालनमा पारिरहेको असर देखाउँछ।
लगानी गरेका किसान नै व्यवसायबाट पलायन हुँदै
बर्दियाका ओली कुनै समय बोयर जातका बाख्रासहित तीन सयसम्म बाख्रा पाल्ने योजनामा अघि बढेका किसान हुन्। तर चरिचरणको अभाव र उत्पादन लागत बढ्दै जाँदा उनको बाख्रापालन व्यवसाय पनि संकटमा पर्यो। अहिले उनका गोठ रित्तिँदै गएको अवस्था छ।
यी किसानका अनुभवले बाख्रापालनमा समस्या केवल उत्पादन वा बजारको मात्रै नभएको देखाउँछन्। किसानले पशु पाल्ने वातावरण, चरिचरणको सुविधा, घाँसको उपलब्धता, रोग नियन्त्रण, बजार पहुँच र लगानीअनुसारको प्रतिफल पाउने व्यवस्था पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्।
एकातिर सरकारले व्यावसायिक कृषि र पशुपालनमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्ने तथा आयात प्रतिस्थापन गर्ने लक्ष्य राखेको छ। अर्कोतिर, वर्षौं लगानी गरेर व्यवसाय स्थापित गरेका किसान नै लागत धान्न नसकेर पलायन हुनुपर्ने अवस्था छ। यस्तो अवस्थामा अनुदान वितरणको संख्याभन्दा किसानको व्यवसाय कति टिकाउ बन्यो भन्ने विषयमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।
बाघ र वन जोगिए, किसानको गोठ कसले जोगाउने?
बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा आसपासका वन क्षेत्रमा बाघलगायत वन्यजन्तुको संरक्षण महत्त्वपूर्ण छ। वन्यजन्तुको संरक्षणसँगै स्थानीय समुदायको जीविकोपार्जन सुरक्षित गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ। वन र वन्यजन्तु जोगाउने प्रयासले स्थानीय किसानलाई आफ्नो परम्परागत पेसाबाटै विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था आउनु दीर्घकालीन समाधान हुन सक्दैन।
चरिचरण व्यवस्थापन, वैकल्पिक घाँस उत्पादन, सामुदायिक घाँसे क्षेत्र, सुरक्षित खोर निर्माण र पशुपालनको लागत घटाउने कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ। वन्यजन्तुको जोखिम रहेका क्षेत्रमा पशुधन सुरक्षाका उपाय र क्षतिपूर्ति प्रणालीलाई पनि सहज तथा प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
त्यसैगरी, किसानलाई अनुदान दिएर बाख्रा वितरण गर्नु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूले ती बाख्रा कसरी पाल्ने, आवश्यक आहारा कहाँबाट जुटाउने, उत्पादन कसरी बेच्ने र व्यवसायबाट कसरी नाफा कमाउने भन्ने विषयमा पनि राज्यले ध्यान दिनुपर्छ।
हिमबहादुर खड्काले जस्तै अन्य किसानले पनि वर्षौंको मेहनतपछि खोर रित्तो बनाउनुपर्ने अवस्था आउनु कृषि तथा पशुपालन नीतिका लागि गम्भीर प्रश्न हो।
वन्यजन्तु संरक्षण र किसानको जीविकोपार्जनबीच सन्तुलन कायम गर्न नसकिए बाँके र बर्दियामा बाख्रापालनजस्तो सम्भावनायुक्त व्यवसायबाट किसानको पलायन अझ बढ्न सक्छ। किसानलाई व्यवसाय छाड्न बाध्य बनाउने होइन, उनीहरूले सुरक्षित र नाफामूलक रूपमा पशुपालन गर्न सक्ने वातावरण बनाउनु अहिलेको आवश्यकता हो।
प्रश्न अब यति मात्रै हो—बाघ र वन जोगाउने प्रयाससँगै किसानको गोठ र जीविकोपार्जन जोगाउने जिम्मेवारी कसले लिने?
