विद्युत् सर्ट भएर फलाम पगाल्ने भट्टीमा आगलागी हुँदा आठ जना घाइते, दुई जनालाई थप उपचारका लागि लखनउ लगियो

नेपालगन्ज ।

बाँकेको जानकी गाउँपालिका–५, बकसपुरस्थित अम्बे स्टिल उद्योगमा भएको आगलागीले औद्योगिक क्षेत्रमा श्रमिकको सुरक्षा र कार्यस्थलमा अपनाइने सावधानीबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । उद्योगमा काम गर्ने श्रमिकको जीवन र स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको सुरक्षा व्यवस्था कति प्रभावकारी छ भन्ने बहसलाई यो घटनाले फेरि सतहमा ल्याएको छ ।

आइतबार बिहान करिब ५ः४० बजे अम्बे स्टिल उद्योगमा फलाम पगाल्ने तीनवटा भट्टीमा विद्युत् सर्ट भएर आगलागी हुँदा आठ जना घाइते भए । घाइतेमध्ये बाँकेका पाँच र भारतको बहराइचका तीन जना छन् । उनीहरूमध्ये दुई जनालाई थप उपचारका लागि भारतको लखनउ रिफर गरिएको थियो । आगलागी नियन्त्रणमा लिन नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका र कोहलपुर नगरपालिकाका दमकल परिचालन गरिएका थिए । बिहान ८ः१५ बजे आगो पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा आएको प्रहरीले जनाएको छ ।

फलाम पगाल्ने भट्टी, उच्च तापक्रम, विद्युत् प्रणाली र भारी उपकरण प्रयोग हुने उद्योगमा सानो प्राविधिक त्रुटिले पनि ठूलो दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ । त्यसैले यस्ता उद्योगमा नियमित प्राविधिक परीक्षण, विद्युत् प्रणालीको मर्मतसम्भार, आगलागी नियन्त्रणका उपकरण, आपत्कालीन उद्धार योजना र श्रमिकलाई सुरक्षा तालिम दिनु सामान्य औपचारिकता नभई अनिवार्य आवश्यकता हो ।

दुर्घटनापछि मात्रै सक्रिय हुने कि नियमित निगरानी गर्ने ?

बाँके र बर्दियामा स्टिल, सिमेन्टजन्य सामग्री, खाद्य प्रशोधन, काठ तथा अन्य उत्पादनमूलक उद्योग सञ्चालनमा छन् । उद्योगको संख्या र उत्पादनसँगै श्रमिकको सुरक्षा व्यवस्थालाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता छ । तर अम्बे स्टिलको घटनाले जिल्लाका उद्योगहरूमा सुरक्षा मापदण्डको नियमित पालना, उपकरणको अवस्था र जोखिम न्यूनीकरणका उपायबारे प्रश्न उठाएको छ ।

अम्बे स्टिलमा भएको दुर्घटनाले जिल्लाका सबै उद्योगमा सुरक्षा व्यवस्था कमजोर छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन । तर यस्ता घटनापछि सम्बन्धित निकायले अन्य उद्योगको सुरक्षा अवस्था पनि परीक्षण गर्ने, जोखिम पहिचान गर्ने र सुधारका लागि निर्देशन दिने काम गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

उद्योगमा विद्युत् सर्ट हुनुको प्राविधिक कारण के थियो, भट्टी र विद्युत् प्रणालीको नियमित परीक्षण गरिएको थियो कि थिएन, आगलागी नियन्त्रणका उपकरण पर्याप्त थिए कि थिएनन् र श्रमिकले आवश्यक सुरक्षा सामग्री प्रयोग गरेका थिए कि थिएनन् भन्ने विषय अनुसन्धानबाट स्पष्ट हुनुपर्छ ।

त्यस्तै, दुर्घटना हुँदा श्रमिकलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने व्यवस्था, प्राथमिक उपचार, दमकलसम्मको पहुँच र उद्धारका लागि पूर्वतयारी कस्तो थियो भन्ने विषय पनि महत्त्वपूर्ण छन् ।

श्रम ऐनले के भन्छ ?

श्रम ऐन, २०७४ को परिच्छेद १२ ले व्यवसायजन्य सुरक्षा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी व्यवस्था गरेको छ । ऐनअनुसार रोजगारदाताले कार्यस्थलमा सुरक्षा तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी नीति बनाई लागू गर्नुपर्ने, सुरक्षित वातावरण उपलब्ध गराउनुपर्ने र श्रमिकलाई आवश्यक सूचना तथा तालिम दिनुपर्ने व्यवस्था छ । सुरक्षा व्यवस्थाको पालना भए–नभएको सम्बन्धमा सम्बन्धित निकायले नियमित अनुगमन तथा निरीक्षण गर्न सक्ने प्रावधानसमेत छ ।

कानुनी व्यवस्था हुनु र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनु फरक विषय हुन् । उद्योगमा सुरक्षा नीति बनाइएको छ कि छैन, श्रमिकलाई त्यसबारे जानकारी छ कि छैन, आवश्यक सुरक्षा सामग्री उपलब्ध गराइएको छ कि छैन र दुर्घटना हुन सक्ने जोखिमको पहिचान तथा न्यूनीकरण गरिएको छ कि छैन भन्ने पक्षमा नियमित अनुगमन आवश्यक हुन्छ ।

श्रमिकको सुरक्षा कसको जिम्मेवारी ?

औद्योगिक दुर्घटनामा श्रमिक घाइते भएपछि उपचार र उद्धारमा ध्यान जानु स्वाभाविक हो । तर दुर्घटना हुन नदिन अपनाइने सावधानी अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उद्योग सञ्चालक, श्रम तथा व्यवसायजन्य सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित स्थानीय तहले आ–आफ्नो जिम्मेवारी प्रभावकारी रूपमा निर्वाह गर्नुपर्छ ।

विशेषगरी उच्च तापक्रम, विद्युत्, ज्वलनशील पदार्थ र भारी उपकरण प्रयोग हुने उद्योगमा जोखिमअनुसार सुरक्षा योजना, नियमित निरीक्षण, श्रमिकको प्रशिक्षण र आपत्कालीन अभ्यास आवश्यक हुन्छन् । दुर्घटना भइसकेपछि मात्र छानबिन गर्नेभन्दा दुर्घटना हुन सक्ने अवस्था पहिल्यै पहिचान गरी रोकथामका उपाय अपनाउनु प्रभावकारी सुरक्षा व्यवस्थाको आधार हो ।

अम्बे स्टिलमा भएको दुर्घटनाको प्राविधिक तथा प्रशासनिक पक्षको निष्पक्ष छानबिन गरी कारण सार्वजनिक गर्नु आवश्यक छ । त्यसबाट प्राप्त निष्कर्षका आधारमा बाँके र बर्दियाका अन्य उद्योगमा पनि सुरक्षा व्यवस्थाको अवस्था परीक्षण गर्न सकिन्छ ।

उद्योगको विकास, रोजगारी सिर्जना र उत्पादन वृद्धि महत्त्वपूर्ण छन् । तर ती उपलब्धि श्रमिकको जीवन जोखिममा राखेर हासिल गरिनु हुँदैन । औद्योगिक विकासको वास्तविक मापन उत्पादन र लगानी मात्र होइन, त्यहाँ काम गर्ने श्रमिक कति सुरक्षित छन् भन्ने आधारमा पनि हुनुपर्छ।