बिरामी पक्षलाई आश्वस्त पार्न चुक्दै अस्पताल, अनि बढ्छ तनाव


समाचारसंग मेल खाने गरि ai बाट बनाएको तस्बिर हाे ।

नेपालगन्ज । पश्चिम नेपालको स्वास्थ्य उपचारको प्रमुख केन्द्र मानिने नेपालगन्जमा पछिल्लो समय अस्पतालमा उपचारका क्रममा बिरामीको मृत्यु भएपछि तनाव सिर्जना हुने घटना दोहोरिन थालेका छन्। बिरामीको मृत्यु, आफन्तको आक्रोश, अस्पताल प्रशासनसँगको विवाद, चिकित्सकमाथि आरोप–प्रत्यारोप र त्यसपछि सुरक्षा चुनौती—यी घटना अब एक–दुई अस्पतालको समस्या मात्र रहेनन्, नेपालगन्जको स्वास्थ्य क्षेत्रमा बढ्दो चिन्ताको विषय बन्न थालेका छन्।

यसै साता नेपालगन्जस्थित सञ्जीवनी कलेज अफ मेडिकल साइन्सेसमा  हालै मात्रै एक जना सुत्केरीको  उपचारका क्रममा मृत्यु भएपछि अस्पताल परिसरमा तनाव सिर्जना भयो । मृतकका आफन्तले चिकित्सकीय लापरबाहीको आरोप लगाउँदै छानबिन र क्षतिपूर्तिको माग गरेका छन्। अस्पतालले भने बिरामीलाई अस्पताल ल्याउँदादेखि नै गम्भीर संक्रमण र स्वास्थ्य जटिलता रहेको तथा ज्यान बचाउन सम्भव सबै उपचार गरिएको दाबी गरेको छ।

यो घटनाको वास्तविक कारण के हो भन्ने विषय छानबिनबाट टुंगिनुपर्ने विषय हो। तर घटनाले एउटा गम्भीर प्रश्न भने फेरि उठाएको छ—बिरामीको अवस्था जटिल हुँदै जाँदा अस्पतालले परिवारलाई कति स्पष्ट, समयमै र विश्वासिलो ढंगले जानकारी गराइरहेको छ?

मृत्यु भयो, तर सूचना र संवाद कहाँ कमजोर भयो?

अस्पतालमा उपचारका क्रममा बिरामीको मृत्यु हुनु आफैँमा उपचारमा लापरबाही भएको प्रमाण होइन।गम्भीर अवस्थामा अस्पताल पुगेका बिरामी उपचारकै क्रममा ज्यान गुमाउन सक्छन्। तर मृत्युको कारण, उपचारको प्रक्रिया, जोखिम, चिकित्सकले गरेका निर्णय र अब के हुने भन्ने विषय परिवारलाई स्पष्ट रूपमा बुझाउन नसक्दा शंका पैदा हुन्छ।

यस्ता घटनामा मृतकका आफन्तले उपचार प्रक्रियाबारे पर्याप्त जानकारी नदिएको, अस्पताल प्रशासनसँगको छलफल प्रभावकारी हुन नसकेको लगायतका आरोप लगाएका छन्। अर्कोतर्फ अस्पतालले भने बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था अत्यन्त जटिल रहेको विवरण सार्वजनिक गरेको छ।

अर्थात् विवादको केन्द्रमा केवल ‘बिरामी किन मर्‍यो?’ भन्ने प्रश्न छैन । ‘अस्पतालले बिरामीको परिवारलाई बिरामीको अवस्थाबारे कति बुझायो?’ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

नेपालगन्जमा घटना दोहोरिँदै

यो वर्ष वैशाखमा भेरी अस्पतालमा ६२ वर्षीया बिरामको उपचारका क्रममा मृत्यु भएपछि आफन्त र अस्पतालबीच विवाद चर्कियो। आफन्तले चिकित्सकको कमजोरी र अस्पतालको लापरबाहीको आरोप लगाए भने घटनापछि चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमाथि अभद्र व्यवहार भएको भन्दै भेरी अस्पतालका चिकित्सकले ओपीडी सेवा नै बन्द गरेका थिए।

त्यसैगरी जेठमा केयर सिटी अस्पतालमा उपचाररत बिरामीको मृत्यु भएपछि आफन्तले छानबिनको माग गरे। त्यसपछि जिल्ला प्रशासनको सिफारिसमा नेपाल मेडिकल काउन्सिलले विज्ञ टोली बनाएर उपचारका कागजात, चिकित्सकको निर्णय र उपचार प्रक्रियाबारे अध्ययन अघि बढाएको थियो।

यी घटनालाई एउटै निष्कर्षमा जोडेर ‘सबै मृत्यु चिकित्सकीय लापरबाहीका कारण हुन्’ भन्न मिल्दैन। तर मृत्युपछि अस्पतालप्रति अविश्वास, विरोध र तनाव दोहोरिनु स्वास्थ्य प्रणालीभित्रको संवाद र जवाफदेहिताको समस्या भएको संकेत भने हुन सक्छ।

रेफरल सिटीको स्वास्थ्य प्रणालीमै असर

नेपालगन्जमा भेरी अस्पताल, नेपालगन्ज मेडिकल कलेजलगायत सरकारी तथा निजी अस्पतालहरूले बाँकेसँगै बर्दिया, दाङ, सुर्खेत, कर्णाली र सुदूरपश्चिमका बिरामीसमेत सेवा दिँदै आएका छन्। त्यसैले यहाँको स्वास्थ्य सेवामा हुने अवरोधको असर नेपालगन्जबाहिरसम्म पुग्न सक्छ।

जस्तो सरकारी अस्पतालमा तनावका कारण ओपीडी सेवा प्रभावित हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर उपचारका लागि आएका सयौँ बिरामीमा पर्न सक्छ। नेपालगन्ज मेडिकल कलेजको कोहलपुरस्थित शिक्षण अस्पताल पनि पश्चिम नेपालका बिरामीका लागि महत्वपूर्ण रेफरल केन्द्र हो।

यदि बिरामीको मृत्यु भएपछि अस्पतालमा लामो समयसम्म विवाद चल्ने, चिकित्सक असुरक्षित महसुस गर्ने र सेवा प्रभावित हुने अवस्था बढ्दै गयो भने त्यसले बिरामीको अस्पतालप्रतिको विश्वास मात्र होइन, चिकित्सकको मनोबल र स्वास्थ्यकर्मीको नेपालगन्जमा काम गर्ने आकर्षणसमेत कमजोर पार्न सक्छ।

अस्पतालले बिरामीलाई ‘आश्वस्त’ पार्ने प्रणाली बनाउनुपर्छ

अस्पतालमा उपचार गर्न आएका बिरामी र उनका परिवारका लागि चिकित्सकको उपचार जति महत्वपुर्ण छ, सूचना र भरोसा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

बिरामीको अवस्था गम्भीर छ भने परिवारलाई नियमित जानकारी दिनुपर्ने, उपचारको सम्भावित जोखिमबारे बुझाउनुपर्ने, अवस्था बिग्रिँदा तत्काल जानकारी गराउनुपर्ने र मृत्यु भएमा मृत्युको सम्भावित कारण तथा उपचारक्रमबारे चिकित्सकीय भाषाभन्दा परिवारले बुझ्ने भाषामा स्पष्ट पार्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

त्यस्तै, मृत्यु भएपछि अस्पताल प्रशासनले परिवारसँग संवाद गर्ने जिम्मेवार अधिकारी तोक्ने, मेडिकल रेकर्ड उपलब्ध गराउने प्रक्रिया स्पष्ट बनाउने र विवाद भए निष्पक्ष छानबिनको बाटो देखाउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।

परिवारले प्रश्न सोध्दा अस्पतालको पहिलो प्रतिक्रिया ‘हामीले गल्ती गरेका छैनौँ’ भन्ने मात्र हुनु हुँदैन। ‘उपचारमा के-के भयो, किन भयो र अब सत्य पत्ता लगाउने प्रक्रिया के हो’ भन्ने कुरा बुझाउने जिम्मेवारी पनि अस्पतालको हो।

तर अस्पतालमा हिंसा समाधान होइन

अस्पताल प्रशासनले पारदर्शी संवाद गर्नुपर्ने जति नै स्पष्ट अर्को कुरा पनि छ—बिरामीको मृत्युको आक्रोशमा चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीमाथि हातपात, धम्की, तोडफोड वा सेवा अवरुद्ध गर्नु स्वीकार्य हुँदैन।

स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य संस्थाको सुरक्षा सम्बन्धी ऐनले उपचारको विषयलाई लिएर स्वास्थ्यकर्मीलाई घेराउ, अपमानजनक व्यवहार वा हातपात गर्न तथा स्वास्थ्य संस्थामा तोडफोड वा आगजनी गर्न निषेध गरेको छ।

त्यसैले लापरबाही भए छानबिन र कानुनी कारबाही हुनुपर्छ, लापरबाही नभए अस्पतालले तथ्यसहित परिवारलाई बुझाउन सक्नुपर्छ; तर दुवै अवस्थामा हिंसा समाधान होइन।

अब नेपालगन्जले खोज्नुपर्ने प्रश्न

नेपालगन्जमा बिरामीको मृत्यु भएपछि हरेकपटक आन्दोलन, प्रहरी परिचालन र वार्ताबाट मात्रै समस्या समाधान गर्ने हो कि स्थायी प्रणाली बनाउने?

अस्पतालमा मृत्यु भएका बिरामीका परिवारलाई तत्काल चिकित्सकीय विवरण उपलब्ध गराउने, उपचारक्रमबारे जानकारी दिने, गुनासो सुन्ने स्वतन्त्र संयन्त्र बनाउने, विवादित घटनामा निष्पक्ष छानबिनको प्रकृया छिटो अघि बढाउने र छानबिनको नतिजा सार्वजनिक गर्ने अभ्यास आवश्यक देखिन्छ।

किनकि स्वास्थ्य सेवाको सबैभन्दा ठूलो पूँजी अस्पतालको भवन, उपकरण वा विशेषज्ञ मात्र होइन—बिरामी र अस्पतालबीचको विश्वास हो।

नेपालगन्ज पश्चिमको रेफरल सिटीका रूपमा आफ्नो स्वास्थ्य पहिचान बलियो बनाउन चाहन्छ भने अब प्रश्न केवल ‘कति अस्पताल छन्?’ भन्ने होइन। ‘अस्पताल पुगेको बिरामी र उसको परिवारले आफू सुरक्षित, सम्मानित र सूचित भएको महसुस गर्छ कि गर्दैन?’—यो प्रश्नको जवाफ खोज्नुपर्ने बेला आएको छ।

बिरामीको मृत्यु रोक्न नसकिने अवस्था हुन सक्छ। तर मृत्युपछि परिवारलाई अँध्यारोमा राख्नु, प्रश्नको जवाफ नदिनु र संवादको ढोका बन्द गर्नु भने अस्पतालको व्यवस्थापकीय कमजोरी बन्न सक्छ। नेपालगन्जको स्वास्थ्य क्षेत्रले अब मृत्युका घटनालाई केवल विवादका रूपमा होइन, विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा लिनुपर्ने देखिन्छ।

प्रकाशित मितिः     ४ मंसिर २०८३, बिहीबार ०७:०८  |